Khi Mỹ và Israel phát động chiến sự chống Iran hồi cuối tháng 2/2026, các quốc gia Đông Nam Á nằm trong số những nơi đầu tiên chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, do sự tắc nghẽn tại Eo biển Hormuz đã cắt đứt nguồn cung năng lượng và phân bón.
Chính phủ các nước trong khu vực, vốn phụ thuộc lớn vào tuyến đường biển này, đã chạy đua tìm cách giảm mức tiêu thụ nhiên liệu: Tại Philippines, nhiều công chức chính quyền chuyển sang chế độ làm việc 4 ngày/tuần. Tại Việt Nam, các chủ doanh nghiệp được khuyến khích cho phép nhân viên làm việc tại nhà. Tại Thái Lan, giới chức trách kêu gọi các văn phòng cài đặt nhiệt độ máy lạnh ở mức 27°C.
Tuần trước, chính phủ các nước Đông Nam Á đã bày tỏ hy vọng thỏa thuận hòa bình Iran sẽ mang lại quyền tự do hàng hải qua Eo biển Hormuz và sự ổn định kinh tế.
Tuy nhiên, sự lạc quan đó có vẻ mong manh.
Hiện nay, các chuyên gia của Liên Hợp Quốc đang cảnh báo về "hiệu ứng cú sốc kép" phát sinh từ những hệ lụy kinh tế của cuộc xung đột ở Trung Đông sự kết hợp với hiện tượng El Niño mang biệt danh"Godzilla" đang rình rập ở Châu Á và Thái Bình Dương, điều có thể đẩy hàng triệu tấn lương thực của thế giới vào tình thế nguy hiểm.
Nông nghiệp vốn là xương sống của nền kinh tế Đông Nam Á, đóng góp gần một phần mười (9%) lượng nông sản xuất khẩu toàn cầu.
Vậy điều gì đang xảy ra tại Eo biển Hormuz và cộng hưởng với hiện tượng El Niño tình hình có thể tồi tệ đến mức nào?
Điều gì đang xảy ra tại Eo biển Hormuz?
Mỹ đã dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các cảng của Iran ở Vùng Vịnh, nhưng số phận của Eo biển Hormuz vẫn chưa chắc chắn khi các cuộc đàm phán hòa bình đang tiếp diễn.
Iran đe dọa sẽ đóng cửa eo biển nếu Israel tiếp tục các cuộc tấn công vào Hezbollah ở Lebanon, và đã công bố kế hoạch thiết lập một hệ thống phí hàng hải sau khi giai đoạn đàm phán 60 ngày kết thúc.
Cơ quan giám sát hàng hải thế giới, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), cho rằng bất kỳ hình thức thu phí nào cũng sẽ tạo ra một "tiền lệ nguy hiểm".
Trong kịch bản đó, ông Henning Gloystein, Giám đốc điều hành mảng Năng lượng, Khí hậu và Tài nguyên tại Eurasia Group, nhận định các quốc gia Đông Nam Á sẽ bắt tay với các nước khác trên khắp Châu Á và cả Châu Âu để tìm kiếm giải pháp thay thế.
Vì sao điều này lại quan trọng đối với các nền kinh tế châu Á?
Việc Eo biển Hormuz bị đóng cửa "đã gióng hồi chuông cảnh tỉnh rõ ràng" phơi bày lỗ hổng của khu vực, theo một báo cáo được Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố tuần trước.
Trước khi cuộc khủng hoảng diễn ra, 60% lượng dầu thô nhập khẩu của Đông Nam Á và một phần ba lượng khí đốt nhập khẩu đến từ Trung Đông, theo IEA. Hóa đơn nhập khẩu năng lượng của khu vực dự kiến đạt 160 tỷ USD trong năm nay - gấp đôi mức 80 tỷ USD vào năm 2024. Có những dự báo cho thấy con số này có thể chạm mức 245 tỷ USD vào năm 2035.
Khu vực này cũng phụ thuộc vào phân bón nhập khẩu từ Trung Đông. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) ước tính trong tháng này rằng khoảng 3,3 triệu tấn sản lượng lúa gạo trên khắp Châu Á và Thái Bình Dương đang gặp rủi ro do giảm hàm lượng phân bón.
Chi phí năng lượng và phân bón cao hơn đang đẩy giá lương thực lên cao trên toàn khu vực. Ví dụ, tại Myanmar, chi phí trung bình của một giỏ lương thực cơ bản đã tăng 19% kể từ cuối tháng 2/2026, trong khi giá các loại cá như cá ngừ tăng vọt do nhiều ngư dân không có đủ tiền mua nhiên liệu để ra khơi.
Ông Steven Okun, Giám đốc điều hành của công ty chiến lược địa chính trị APAC Advisors, đánh giá bất kỳ khoản phí nào áp đặt lên việc di chuyển qua Eo biển Hormuz sẽ dẫn đến giá cả cao hơn ở Châu Á.
"Dù được gọi là phí cầu đường hay phí người dùng, khoản này đều làm tăng chi phí bảo hiểm và vận chuyển, tác động trực tiếp đến giá nhiên liệu - và các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu ở Đông Nam Á sẽ bị ảnh hưởng", ông Okun nêu rõ.
El Niño đóng vai trò gì trong cuộc khủng hoảng này?
Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) vào tháng 6/2026 cho biết các điều kiện El Niño đang diễn ra ở vùng thềm Thái Bình Dương nhiệt đới. Các chuyên gia dự báo hiện tượng lần này sẽ gây ra những hậu quả lớn cho nông nghiệp.
Trong một báo cáo được công bố hôm 17/6/2026, tổ chức FAO của Liên Hợp Quốc cho biết "mối lo ngại lớn nhất" nằm ở sự tương tác giữa hiện tượng El Niño mới xuất hiện và các áp lực thị trường bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng Trung Đông. "Khi xem xét cả hai yếu tố cùng nhau, FAO ước tính 7-8 triệu tấn sản lượng lúa gạo có thể gặp rủi ro tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương theo kịch bản Eo biển Hormuz bị đóng cửa một phần", báo cáo nêu rõ.
Thái Lan - với những dấu hiệu rõ rệt về một đợt hạn mặn mới xuất hiện cùng mức độ ảnh hưởng lớn từ việc tăng giá năng lượng và phân bón toàn cầu - "nổi lên như một ví dụ rõ ràng nhất về rủi ro kép", tiếp đó là Indonesia, Philippines và một số quốc gia đảo quốc Thái Bình Dương.
Cuộc khủng hoảng kép có thể ảnh hưởng đến các quốc gia ngoài khu vực?
Ông Maximo Torero, nhà kinh tế trưởng tại FAO, cho biết các tác động sẽ không chỉ giới hạn ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương nếu hàng triệu tấn sản lượng lương thực bị đe dọa.
"Tác động có thể không xuất hiện dưới dạng tình trạng khan hiếm ngay lập tức ở mọi nơi, mà dưới dạng chi phí nhập khẩu lương thực cao hơn, nguồn cung thắt chặt hơn, thu nhập của nông dân sụt giảm, sức mua thấp hơn và áp lực gia tăng lên các hộ gia đình dễ bị tổn thương", ông nói. "Cú sốc này mang tính toàn cầu vì dịch chuyển thông qua các kênh năng lượng, phân bón, vận tải hàng hải, giá lương thực và thương mại."
Ông Okun cho rằng tình hình này cũng có tác động đến các mối quan hệ quốc tế rộng lớn hơn, đặc biệt trong trường hợp các điểm nghẽn địa lý khác "bị vũ khí hóa".
Sự ảnh hưởng về năng lượng đối với Đông Nam Á cũng làm nổi lên sự xích gần hơn của Nga trong mối quan hệ với khu vực. Các nhà phân tích cho biết Moscow đã định vị mình như một lựa chọn "thế lực thứ ba" giữa Trung Quốc và Mỹ tại một Hội nghị thượng đỉnh ở Kazan tuần trước.
Tại Hội nghị thượng đỉnh, Tổng thống nga Vladimir Putin đạt được một loạt thỏa thuận liên quan đến năng lượng, bao gồm một khuôn khổ hợp tác với Lào trong việc sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình, đồng thời đưa ra những cam kết đảm bảo cho Malaysia về nguồn cung cấp dầu mỏ, khí đốt và dầu diesel.
(Theo Guardian)
