Nền kinh tế lớn thứ hai Đông Nam Á điêu đứng vì cú sốc năng lượng

Người dân trên khắp Thái Lan đang ăn mừng kỳ nghỉ lễ lớn nhất trong năm, lễ hội Songkran (13-15/4), dịp Tết của người Thái. Đây là cơ hội để đoàn tụ, tiệc tùng và xua tan nắng nóng đỉnh điểm của mùa khô bằng những trận chiến tạt nước sôi động bắt nguồn từ các nghi lễ tắm gội xa xưa.

Tuy nhiên, đối với nhiều người trong tổng số 72 triệu dân số nước này, sự hào hứng có thể vơi bớt vì những tác động của tình hình ở Iran đối với nguồn cung nhiên liệu. Trong bối cảnh chính phủ chi hàng tỷ USD trợ cấp để hạ giá nhiên liệu, tình trạng thiếu hụt đang tác động mạnh đến nền kinh tế lớn thứ hai Đông Nam Á, ảnh hưởng đến mọi tầng lớp, từ nông dân ở miền trung đất nước đến những nhà điều hành tour ở miền nam và sinh viên ở thủ đô.

Cuộc khủng hoảng tồi tệ bậc nhất trong lịch sử Thái Lan

Trong khi sự bấp bênh bao trùm tương lai của các chuyến dầu thô đi qua eo biển Hormuz ở Vịnh Ba Tư, nơi thông thương 20% nguồn cung dầu thô của thế giới, các quốc gia trên khắp châu Á, vốn phụ thuộc vào nhiên liệu từ Trung Đông để vận hành nền kinh tế, đang dần "ngấm đòn". Từ các hãng hàng không đến những người bán đồ ăn đường phố, và ngay cả các nhà hỏa táng, chi phí vận hành đang gia tăng - nhanh chóng.

Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) dự báo khu vực Châu Á, một trong những khu vực phát triển năng động nhất thế giới, có thể mất hơn một phần trăm tăng trưởng nếu các hành động thù địch ở Vùng Vịnh kéo dài suốt cả năm. Mặc dù Mỹ, Iran và Israel đã đồng ý lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần bắt đầu từ ngày 8/4, việc vận chuyển qua eo biển vẫn nhỏ giọt và tình hình thêm phức tạp khi cuộc đàm phán hòa bình kết thúc hôm 12/4 không đạt được thỏa thuận. Các câu hỏi cũng còn bỏ ngỏ về việc cơ sở hạ tầng ở Vùng Vịnh bị hư hại trong xung đột có thể sớm sửa chữa hay không.

"Đây là một những cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất trong lịch sử, và tất cả các lĩnh vực phải hợp tác - chính phủ, khu vực tư nhân, nhà máy lọc dầu, nhà phân phối nhiên liệu, nhà điều hành dịch vụ và công chúng," Thư ký thường trực Bộ Năng lượng Thái Lan, Prasert Sinsukprasert cho biết. 

Thủ tướng mới đắc cử Anutin Charnvirakul kêu gọi người dân tiết kiệm năng lượng bằng cách làm việc tại nhà, lái xe ít hơn và "sử dụng điện có trách nhiệm."

Mặc dù có nhiều tài nguyên thiên nhiên hơn nhiều quốc gia khác ở Đông Nam Á, Thái Lan phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu năng lượng. Các mỏ dầu và khí đốt nước này chỉ đáp ứng khoảng 10% mức tiêu thụ. Trong số các khoản nhập khẩu dầu thô, 60% đến từ Trung Đông. Cuộc khủng hoảng nguồn cung dầu là vấn đề đau đầu lớn đối với Anutin khi ông nỗ lực khôi phục nền kinh tế vốn đã chững lại của đất nước.

Ảnh hưởng lên mọi mặt của nền kinh tế

Cách Bangkok khoảng 80 km về phía bắc, tại Ayutthaya, những người nông dân như Naronsak Kitbamrung (80 tuổi) cảm nhận được áp lực trên hai mặt trận.

"Giá nhiên liệu tăng mạnh từ 30 baht (0,94 USD) mỗi lít lên 50 baht," ông Naronsak nói với Nikkei Asia. "Tất cả chi phí liên quan cũng liên tục tăng."
Mảnh đất trồng lúa 8 hecta của ông Naronsak tiêu tốn nhiều năng lượng, giống như hầu hết nông trại ở Thái Lan, ông cần nhiên liệu để bơm nước tưới tiêu và vận chuyển gạo đến các nhà máy xay xát. Và hoạt động sản xuất cũng cần phân bón. Khoảng một phần ba lượng phân bón của thế giới đi qua eo biển Hormuz.

"Giá phân bón tăng, vì vậy tôi đã cắt giảm phân urê," ông nói. Trong vài ngày qua, giá urê đã chạm mức 701,25 USD mỗi tấn, tăng 50% kể từ khi bắt đầu xung đột ở Iran và tăng hơn 70% so với đầu năm, theo nhà cung cấp dữ liệu Trading Economics.

Trong vòng một vài tuần sau khi Mỹ và Israel không kích vào Iran vào ngày 28/2, các cây xăng bắt đầu cạn kiệt dầu diesel và xăng. Nhiều nhà phân tích đồng tình với các quan chức Thái Lan rằng tình trạng này do tâm lý mua sắm hoảng loạn gây ra, chứ không phải do bất kỳ tình trạng thiếu hụt dầu và khí đốt thực chất nào trong nước. Nhưng tác động thể hiện rõ rệt.

Trên khắp Thái Lan, nông dân, tài xế xe tải và những người sử dụng phương tiện giao thông khác phản ánh tình trạng phải xếp hàng hàng giờ tại các cây xăng và ra về tay không. 

Sau khi xung đột Trung Đông nổ ra, Bộ Năng lượng Thái Lan đã nhanh chóng hành động để trợ giá xăng và dầu diesel tại cây xăng. Giá ở các cây xăng đột nhiên rẻ hơn nhiều so giá mua từ những bên bán buôn như thông thường.

Nhưng nhiều tuần sau đó, các khoản trợ cấp không thể duy trì. Quỹ Nhiên liệu Dầu quốc gia đã chi khoảng 55,5 tỷ baht (1,7 tỷ USD) tính đến ngày 5/4 cho các khoản trợ cấp kể từ khi chiến sự bắt đầu. Vào giữa tháng 3, quỹ đã cho phép giá tăng, viện dẫn lý do "áp lực đối với tình hình tài chính."

Vào ngày 9/4, giá dầu diesel đứng ở mức 48,40 baht/lít, và xăng ở mức 43,95 baht/lít, so với 29,94 baht/lít và 30 baht/lít, tương ứng, trước xung đột Iran.

"Xung đột Trung Đông và các hậu quả kinh tế sắp tới buộc các thị trường phải xem xét lại căn bản về an ninh năng lượng xung quanh (khu vực Châu Á - Thái Bình Dương) nơi hầu hết quốc gia và thị trường, bao gồm Thái Lan, đều nhập khẩu năng lượng ròng," Raksit Pattanapitoon, một nhà phân tích khu vực Châu Á - Thái Bình Dương tại Rystad Energy nhận định.

Sự khó lường của nguồn cung qua eo biển Hormuz đã dẫn đến sự gia tăng đơn đặt hàng dầu và khí đốt của Thái Lan từ Mỹ. Nhưng thời gian giao hàng dài hơn 30 ngày, và đắt đỏ hơn, Suraphon Meesathien, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải biển Thái Lan cho biết. Reuters vào tháng trước đưa tin Thái Lan cũng đã có các cuộc thảo luận với Nga về khả ăng mua dầu thô, nhưng không rõ liệu những cuộc đàm phán có đi đến thỏa thuận nào hay không.

Ông Suraphon nói với Nikkei Asia rằng trước xung đột Trung Đông, tổng cộng 15 tàu chở 2 triệu thùng dầu tới Thái Lan mỗi tháng. Hiện chỉ có bốn tàu do các công ty do hiệp hội của ông đại diện vận hành thông thương qua eo biển kể từ khi xung đột bắt đầu, ông nói. Tổng mức tiêu thụ của Thái Lan mỗi ngày khoảng 880.000 thùng.

Trong khi đó, các con tàu neo đậu tại nhà đang chờ đợi sự rõ ràng về quy trình nộp đơn để đi qua eo biển Hormuz. Nhưng qua những tài liệu được cho là hướng dẫn chính thức của Iran cho các công ty vận tải biển Trung Quốc, quy trình này rất dài, ông Suraphon nói.

Chuyên gia năng lượng Thái Lan Panurach Dumrongthai nói với truyền thông địa phương rằng ông ước tính tổng lượng thiếu hụt là 27 triệu thùng trong tháng 4 và tháng 5.

Trong khi đó, đối với nhiều người ở thủ đô, cuộc khủng hoảng năng lượng đang khiến việc đối phó với nhiệt độ ở mức trên 30 độ C trở nên khó khăn hơn, khi Thái Lan đang trải qua những tháng nóng nhất.

Các tòa nhà công cộng như thư viện Đại học Chulalongkorn ở trung tâm Bangkok thường là nơi tránh nóng cho nhiều người. Nhưng kể từ khi chiến sự Iran bắt đầu, Thái Lan đã đều đặn triển khai các biện pháp đối phó với nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu trong bối cảnh giá khí đốt và dầu tăng."

"Trước đây, nhiều ngưởi cảm thấy lạnh khi bước vào thư viện. Bây giờ thư viện quá nóng," một sinh viên Hàn Quốc học năm thứ hai ngành tiếng Thái, có tên So Young, cho biết.

Hansa Pisutthiwan, một nhân viên thông tin tại thư viện, nói với Nikkei Asia: "Tháng này chúng tôi đã bắt đầu giảm máy lạnh để tiết kiệm năng lượng." Cùng lúc đó, bà cho biết một số sinh viên đã được chuyển sang học trực tuyến mỗi tuần một ngày, trước mắt là trong tháng 4, và có thể kéo dài hơn.

Nhưng tại một trường đại học khác ở Bangkok, việc học tập từ xa do chính phủ đề xuất vấp phải sự phản đối gay gắt từ giáo viên.

Một giảng viên tại trường đại học cho hay bà và các đồng nghiệp đã phản đối đề xuất học từ xa vào đầu tháng này, cho rằng sinh viên ít tập trung hơn, hoặc thậm chí có nguy cơ gian lận, khi học từ nhà.
Giáo viên này tiết lộ một biện pháp bổ sung của trường để tiết kiệm năng lượng là tắt máy lạnh trong một giờ từ giữa trưa đến 13h.

Ngành du lịch, vốn là huyết mạch kinh tế, cũng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Thapanee Kiatphaibool, lãnh đạo Tổng cục Du lịch Thái Lan, đã hạ dự báo lượng khách quốc tế năm nay xuống mức 30-34 triệu lượt khách, giảm gần 18%. Các nhà điều hành tour tại Phuket ghi nhận lượng khách giảm khoảng một phần ba so với mức bình thường.

Kan Yuenyong, giám đốc điều hành của tổ chức tư vấn Siam Intelligence Unit, cho biết cuộc khủng hoảng là phép thử cho chính phủ mới nhưng có thể vẫn chưa tới đỉnh điểm, khi ông Anutin chính thức tái đắc cử thủ tướng vào ngày 19/3.

"Nhưng nếu chiến sự và khủng hoảng kéo dài, ví dụ thêm một đến hai tháng nữa, tình hình có thể rất đáng lo ngại và lạm phát sẽ bắt đầu tác động nghiêm trọng," Kan nói.

Trở lại ruộng lúa của ông Naronsak ở Ayutthaya, người nông dân này cho biết ông đang đối mặt với những thay đổi lớn về canh tác, vì không thể đơn giản chỉ tăng giá để bù đắp chi phí cao hơn.

"Chúng tôi không thể tự định giá. Các nhà máy xay xát mua lúa của chúng tôi với giá do hiệp hội (xuất khẩu gạo Thái Lan) ấn định," Naronsak nói. "Với mức giá này đối với nhiên liệu, phân bón và các chi phí khác, tôi sẽ phải chọn cách làm cơ bản hơn, tốn ít chi phí hơn, nhưng sẽ kém thân thiện với môi trường hơn, trái với đường hướng của chính phủ."

(Theo Nikkei Asia)