Từ xuất siêu sang phụ thuộc nhập khẩu gần một nửa năng lượng
Tại hội thảo quốc tế “Điện hạt nhân quy mô nhỏ: Giải pháp chiến lược cho an ninh năng lượng Việt Nam” tổ chức ngày 11/5 tại Hà Nội, nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam cần chuẩn bị sớm cho việc đưa điện hạt nhân trở lại quy hoạch phát triển năng lượng quốc gia, đặc biệt là nghiên cứu các công nghệ mới như lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) nhằm đáp ứng yêu cầu về nguồn điện sạch, ổn định và có khả năng mở rộng trong dài hạn.
Trong phần trình bày tại hội thảo, TS. Nguyễn Ngọc Hưng, Trưởng phòng Kinh tế Năng lượng thuộc Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), cho rằng điểm cốt lõi nhất trong bức tranh năng lượng hiện nay là sự đảo chiều mạnh mẽ trong vị thế của Việt Nam trên bản đồ năng lượng quốc tế.
Năm 2010, Việt Nam còn là quốc gia xuất siêu năng lượng, với mức thặng dư tương đương 17,6% năng lượng sơ cấp. Tuy nhiên, đến năm 2015, cán cân này đã đảo chiều và Việt Nam chính thức trở thành nước nhập siêu năng lượng.
Đến năm 2025, khoảng 43,9% tổng năng lượng sơ cấp của Việt Nam phụ thuộc vào nhập khẩu. Trong đó, than và dầu đóng góp gần một nửa mức độ phụ thuộc này. Chi phí nhập khẩu năng lượng hiện tương đương khoảng 4,5% GDP, phản ánh gánh nặng tài chính ngày càng lớn và mức độ phụ thuộc ngày càng sâu của nền kinh tế vào nguồn cung từ bên ngoài.
Theo TS. Hưng, an ninh năng lượng không chỉ là câu chuyện bảo đảm đủ nguồn cung, mà còn gắn với khả năng tiếp cận và chi trả của người dân và doanh nghiệp. Một hệ thống năng lượng bền vững phải bảo đảm điện và năng lượng sạch luôn sẵn có với chi phí hợp lý, đồng thời hạn chế sự lệ thuộc quá lớn vào nguồn cung bên ngoài.
Áp lực này không chỉ diễn ra tại Việt Nam. Trên thế giới, nhu cầu điện đang tăng mạnh trở lại tại Bắc Mỹ, châu Âu và Nhật Bản, nhưng động lực không còn đến từ công nghiệp truyền thống mà từ các trung tâm dữ liệu quy mô lớn, trí tuệ nhân tạo, xe điện và sản xuất hydro xanh.
Cùng lúc đó, cam kết Net Zero 2050 đang trở thành một “luật chơi mới”, định hình lại dòng vốn đầu tư toàn cầu và buộc các quốc gia phải tìm kiếm những nguồn điện sạch, ổn định và có khả năng mở rộng dài hạn.
SMR: Bước đột phá về an toàn, chi phí và khả năng vận hành linh hoạt
Trong bối cảnh đó, lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) đang nổi lên như một trong những công nghệ được quan tâm nhiều nhất trên thế giới.
Theo TS. Nguyễn Ngọc Hưng, SMR không đơn thuần là phiên bản thu nhỏ của nhà máy điện hạt nhân truyền thống, mà là một bước tiến mang tính cách mạng về công nghệ.
Thiết kế tích hợp giúp SMR có mức độ an toàn nội tại cao hơn, giảm thiểu rủi ro sự cố và nâng cao độ tin cậy đối với cộng đồng. Đồng thời, mô hình mô-đun hóa cho phép các cấu phần được sản xuất hàng loạt tại nhà máy và lắp ráp tại hiện trường, qua đó rút ngắn thời gian xây dựng và giảm tổng mức đầu tư ban đầu.
Một ưu điểm khác là khả năng triển khai linh hoạt tại nhiều địa điểm, từ khu công nghiệp tập trung đến vùng sâu, vùng xa.
Theo nghiên cứu của Viện Năng lượng, SMR có khả năng thay đổi công suất linh hoạt hơn so với các lò phản ứng quy mô lớn, qua đó đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng hệ thống khi tỷ trọng điện gió và điện mặt trời tăng mạnh.
TS. Hưng cho biết Điều chỉnh Quy hoạch Điện VIII đã xác định nhu cầu đưa vào vận hành một lượng lớn nguồn điện trong giai đoạn 2031–2035. Khi hệ thống tích hợp ngày càng nhiều năng lượng tái tạo biến thiên, những yêu cầu then chốt đối với nguồn điện mới là quy mô mô-đun, tính linh hoạt về vị trí và khả năng vận hành để hỗ trợ điện nền.
“SMR có khả năng vận hành linh hoạt hơn các lò phản ứng quy mô lớn, rất phù hợp để bù đắp sự biến thiên của năng lượng tái tạo. Quan trọng hơn, đây là nguồn điện không phát thải, phù hợp với định hướng chuyển dịch năng lượng”, ông nói.
Theo đó, SMR đang được xem xét như một giải pháp “nguồn nền” then chốt, vừa bảo đảm cung ứng điện ổn định cho các ngành tiêu thụ điện cường độ cao như bán dẫn, AI và trung tâm dữ liệu, vừa tạo “bệ đỡ” cho quá trình mở rộng năng lượng tái tạo.
Thị trường SMR toàn cầu tăng tốc, Việt Nam chuẩn bị cho Quy hoạch Điện IX
Chia sẻ trực tuyến từ Canada, bà Susie Ho, Giám đốc Laurentis Energy Partners, cho biết giai đoạn 2026-2030 sẽ là bước ngoặt quan trọng đối với thị trường SMR toàn cầu.
Theo số liệu từ IAEA và RBC Energy, dự kiến sẽ có từ 20 đến 30 lò SMR bước vào giai đoạn xây dựng hoặc cấp phép nâng cao trong giai đoạn này. Tổng giá trị của danh mục dự án SMR trên toàn cầu ước đạt khoảng 150 tỷ USD.
Theo TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (VINATOM), hiện có khoảng 100 thiết kế SMR đang được đề xuất trên toàn thế giới. Trung Quốc đã đưa vào vận hành một số mô hình công suất khoảng 200 MW. Canada đang triển khai dự án BWRX-300 của GE Hitachi Nuclear Energy từ năm 2025 và dự kiến vận hành vào năm 2029, trong khi Mỹ tiếp tục thử nghiệm nhiều thiết kế mới.
Tại Việt Nam, dù chưa có chương trình quốc gia riêng cho SMR, định hướng phát triển điện hạt nhân quy mô linh hoạt đã được đưa vào các văn kiện chiến lược quan trọng.
Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt mục tiêu xây dựng chương trình phát triển điện hạt nhân với các quy mô linh hoạt, bao gồm các nhà máy điện hạt nhân lắp ráp mô-đun nhỏ; đẩy mạnh đầu tư nghiên cứu, phát triển công nghệ năng lượng nguyên tử và từng bước làm chủ công nghệ điện hạt nhân.
Kết luận số 227 ngày 22/12/2025 của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu nghiên cứu, phát triển công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ và các lò phản ứng tiên tiến thế hệ IV.
Theo TS. Nguyễn Ngọc Hưng, kỳ vọng là đến giai đoạn 2029-2030, khi xây dựng Quy hoạch Điện IX, công nghệ SMR sẽ được tích hợp một cách bài bản vào chiến lược phát triển hệ thống điện quốc gia. “Đây là giải pháp quý giá để nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống và tăng tính tự chủ năng lượng quốc gia”, ông nhấn mạnh.
Một nội dung đáng chú ý khác là công tác chuẩn bị dữ liệu nền. Theo ông Trần Chí Thành, Viện trưởng VINATOM, các bộ dữ liệu địa chất và địa vật lý tại các khu vực dự kiến xây dựng nhà máy cần được khảo sát và cập nhật lại, do nhiều số liệu cũ đã quá thời hạn sử dụng cho đánh giá an toàn hạt nhân. “Các số liệu cũ đã có từ hơn năm năm trước, cần cập nhật lại. Vì vậy phải thực hiện lại nghiên cứu, hoàn thiện báo cáo và xây dựng lại toàn bộ hồ sơ địa điểm”, ông Thành cho biết.
Việc SMR có được tích hợp chính thức vào Quy hoạch Điện IX trong giai đoạn 2029-2030, cùng với tiến độ cập nhật hồ sơ địa điểm và chuẩn bị khung pháp lý, sẽ là những dấu mốc quan trọng quyết định khả năng hiện thực hóa một nguồn điện nền mới cho Việt Nam trong kỷ nguyên điện hóa.
