Tokyo và các đô thị lớn của Nhật Bản vốn hãnh diện vì nhiều không gian xanh mang lại cho người dân địa phương cũng như du khách một chốn nghỉ chân, tránh khỏi những tia nắng hè gay gắt cũng như nhịp sống hối hả thường nhật. Tuy nhiên, những không gian xanh mướt như Cung điện Hoàng gia hay Vườn Quốc gia Shinjuku Gyoen ở thủ đô đất nước Mặt trời mọc đang phần nào đánh lạc hướng một vấn đề đáng báo động: Bóng mát cây xanh đô thị đang bị thu hẹp trên khắp quốc gia Đông Á này, đối nghịch với xu hướng tăng ở nhiều nước khác.
Trong khi các thành phố lớn ở nhiều nước đang mở rộng diện tích bóng mát cây xanh để làm dịu bớt khí hậu mùa hè ngày càng tăng nhiệt do biến đổi khí hậu, Nhật Bản lại chứng kiến sự sụt giảm mạnh về số lượng cây xanh trên đường phố so với thời kỳ đỉnh cao, đi kèm với đó là xu hướng chuyển sang các loài cây có tán hẹp hơn.
Tokyo vẫn có nhiều thiên đường rợp bóng cây lá, nhưng theo Đại học Tokyo, tỷ lệ che phủ của tán cây (tỷ lệ diện tích đất được cành, thân và lá cây che phủ) đã giảm từ 9,2% năm 2013 xuống còn 7,3% vào năm 2022. Điều này đồng nghĩa với việc 12 km² diện tích bóng mát cây xanh đã biến mất trong khoảng thời gian đó.
Thụt lùi so với các đô thị lớn trên thế giới
Vốn dĩ tỷ lệ diện tích rợp bóng cây ở Tokyo đã nhỏ hơn so với các thành phố lớn ở nhiều nước khác. Theo dữ liệu mới nhất từ nhiều trung tâm đô thị, độ che phủ của tán cây đạt 23,4% ở New York vào năm 2021, 19,8% ở Sydney vào năm 2022 và 17,6% ở Paris vào năm 2025. Ngay cả Phoenix, thủ phủ nằm giữa sa mạc của bang Arizona (Mỹ), cũng có nhiều bóng mát hơn Tokyo với tỷ lệ 11% vào năm 2024.
Sự sụt giảm diện tích xanh ở trung tâm Tokyo xuất phát từ số lượng nhà có sân vườn và cây xanh trên đường phố đều giảm. Theo Đại học Tokyo, tại 23 quận của thành phố này, diện tích bóng mát cây xanh giảm 30% ở các khu dân cư và 20% dọc theo các tuyến đường trong vòng 9 năm tính đến năm 2022.
Khi dân số Nhật Bản già hóa nhanh chóng, số lượng bất động sản thừa kế cũng tăng lên. Giá bất động sản và tiền thuê nhà tăng cao đã khiến nhiều ngôi nhà thừa kế bị chia nhỏ thành các lô đất nhỏ hơn để bán hoặc bị phá dỡ để nhường chỗ cho các khu nhà ở chung cư, thường dẫn đến hệ quả mất đi cây xanh.
Một cuộc khảo sát năm 2022 của Viện Quản lý Cơ sở hạ tầng và Đất đai Quốc gia cho thấy có 6,3 triệu cây xanh trên đường phố khắp Nhật Bản, giảm so với mức đỉnh 6,8 triệu cây vào năm 2002. Một quan chức tại chính quyền thành phố Saitama cho biết: "Do ngân sách hạn chế, chúng tôi không phải lúc nào cũng trồng cây thay thế sau khi chặt bỏ." Thành phố phía bắc Tokyo này vốn chi khoảng 900 triệu Yên mỗi năm, tương đương 5,65 triệu USD, để quản lý cây xanh đường phố.
Nhiều cây xanh đô thị được trồng trong thời kỳ tăng trưởng sau chiến tranh hiện đang tiến gần đến cuối vòng đời. Một số cây già cỗi đã bị đổ vào tháng 3 và tháng tư vừa qua tại một công viên do chính quyền Tokyo quản lý.
Cây xanh trên đường phố cũng cũng nhỏ hơn về kích thước do chính quyền địa phương ngày càng ưu tiên các loài cây ít rụng lá và ít có nguy cơ gãy đổ hơn. Cây sơn thù du (dogwood) ngày càng được ưa chuộng vì tăng trưởng chậm và ít cần cắt tỉa, mặc dù loại cây này ít bóng mát hơn so với các loại cây lớn. Số lượng cây sơn thù du được trồng dọc theo các con đường tăng gấp ba lần trong ba thập kỷ qua.
Chiến lược xanh hóa ở nhiều nước và rào cản ở Nhật Bản
Các thành phố lớn ở nhiều nước đang mở rộng tận dụng cây xanh để giảm thiểu nắng nóng mùa hè. Paris (Pháp) có kế hoạch chuyển đổi 30% diện tích đất thành khu vực có thảm thực vật vào năm 2030, trong khi New York (Mỹ) đặt mục tiêu tăng độ che phủ tán cây lên 30% vào năm 2040. Nhiều thành phố đã đưa ra các quy định nghiêm ngặt để thúc đẩy mảng xanh đô thị, chẳng hạn như hạn chế chặt hạ cây trên đất tư nhân.
Cây xanh đô thị có thể làm giảm nhiệt độ đáng kể. Trong một báo cáo năm 2025, Đại học Calgary cho biết phân tích từ ảnh vệ tinh và các dữ liệu khác chỉ ra rằng tại thành phố Calgary của Canada, những khu vực có nhiệt độ từ 29°C trở lên sẽ mát hơn trung bình 0,8 độ nếu mức che phủ tán cây tăng 10%, và giảm 1,5°C nếu độ che phủ tăng 30%.
Tuy nhiên, nhiều con đường tại các thành phố Nhật Bản còn lại rất ít không gian cho cây xanh. Các tuyến đường rộng ít nhất 5,5m chiếm 98% tổng mạng lưới giao thông của London, nhưng lại chiếm chưa đầy 30% ở Tokyo và Osaka. Tại Nhật Bản, rất ít dự án tái phát triển đô thị bao gồm kế hoạch mở rộng đường để trồng thêm cây.
Cây xanh không chỉ giúp kiểm soát nhiệt độ mà còn đóng vai trò như một tấm đệm chống lại các thảm họa tự nhiên bằng cách hấp thụ và điều tiết dòng chảy của nước. Hơn nữa, cây xanh cũng cải thiện cảnh quan và nâng cao giá trị của đô thị. Coi tán cây đô thị như một hạ tầng xanh, chính quyền Nhật Bản đang tìm cách sử dụng cây xanh hiệu quả hơn trong các dự án tái phát triển đô thị cùng với khu vực tư nhân. Tuy nhiên, sáng kiến này vẫn đang dừng lại ở các chiến dịch nâng cao nhận thức.
Một số chính quyền địa phương đang thu thập dữ liệu về phân bố, các loài cây và năm tuổi. Ông Toru Terada, phó giáo sư tại Đại học Tokyo và là một chuyên gia về xanh hóa đô thị, nhận định: "Chính quyền địa phương nên công khai dữ liệu và khuyến khích các doanh nghiệp cũng như các bên liên quan khác sử dụng dữ liệu này. Họ cần chứng minh lợi ích của việc tăng số lượng cây xanh thông qua các số liệu rõ ràng."
Khi biến đổi khí hậu tăng tốc, bóng mát cây xanh có thể trở thành một thành phần thiết yếu của quy hoạch đô thị bền vững.
(Theo Nikkei Asia)
