Khi nền kinh tế tuyến tính làm tiêu tan tài nguyên
Báo cáo có tên Circularity Gap 2026 ước tính giá trị kinh tế bị mất đi do sử dụng vật liệu tuyến tính lên tới 25,4 nghìn tỷ EUR, chiếm gần 31% GDP toàn cầu.
Giá trị tổn thất được gọi là khoảng cách giá trị (value gap) trong báo cáo. Khoảng cách này không chỉ đơn thuần là sự thiếu hụt tài nguyên, mà là những tổn thất có thể tránh được thông qua việc tái thiết kế hệ thống sản xuất và tiêu dùng. Trong nền kinh tế "lấy - làm - thải" hiện nay, GDP chỉ phản ánh hoạt động sản xuất mà bỏ qua các yếu tố như cạn kiệt tài nguyên, lãng phí và sự suy giảm của vốn cố định. Báo cáo nhấn mạnh rằng, để chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn, các doanh nghiệp, nhà hoạch định chính sách và giới tài chính cần nhìn nhận việc tối đa hóa giá trị tài nguyên qua thời gian là ưu tiên hàng đầu, thay vì chỉ tập trung vào việc tái chế vật liệu đơn thuần.
Năm lộ trình gây thất thoát giá trị
Để cụ thể hóa những tổn thất này, báo cáo đã phân loại sự suy giảm kinh tế thành năm lộ trình liên kết chặt chẽ với nhau, bao gồm: hao hụt chế biến, lãng phí năng lượng, thực phẩm bị thất thoát và lãng phí, rác thải cuối vòng đời và sự suy giảm vốn cố định.
Đầu tiên, hao hụt chế biến gây ra tổn thất 904,2 tỷ EUR. Đây là phần giá trị bị mất trong quá trình chuyển đổi nguyên liệu thô thành sản phẩm cuối cùng do hiệu suất thấp hoặc khiếm khuyết. Tiếp theo, lãng phí năng lượng chiếm con số khổng lồ 8,7 nghìn tỷ EUR, phản ánh những điểm kém hiệu quả trong toàn bộ hệ thống năng lượng từ khai thác đến sử dụng cuối cùng. Theo báo cáo, phần lớn năng lượng không cung cấp được dịch vụ hữu ích do hiện tượng tiêu tán nhiệt và thiết kế hệ thống hạn chế.
Thực phẩm thất thoát và lãng phí đóng góp 650,7 tỷ EUR vào tổng khoảng cách giá trị. Lượng thực phẩm ăn được thoát ra khỏi chuỗi cung ứng mà không qua tiêu thụ phản ánh sự lãng phí nghiêm trọng về tài nguyên đất, nước và năng lượng. Trong khi đó, rác thải cuối vòng đời gây ra tổn thất lên tới 10,0 nghìn tỷ EUR. Đây là giá trị dư thừa của các sản phẩm bị loại bỏ sớm trước khi hết khả năng sử dụng, trong đó phần được thu hồi qua tái chế thường không bù đắp nổi giá trị chức năng vốn có của sản phẩm.
Cuối cùng, tiêu thụ vốn cố định ghi nhận mức 5,2 nghìn tỷ EUR. Lộ trình này phản ánh sự mất giá của các tài sản dài hạn như tòa nhà, cơ sở hạ tầng và máy móc do sử dụng kém hiệu quả, bảo trì kém hoặc lỗi thời. Delphine Garin, Quản lý mảng Tài chính và Dữ liệu Tuần hoàn tại WBCSD, nhận định: “Bằng cách làm cho sự mất mát giá trị kinh tế trở nên hữu hình, Báo cáo Circularity Gap 2026 cung cấp một trường hợp thuyết phục để các công ty hiểu được tầm quan trọng chiến lược của việc chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn.”
Cơ hội từ việc tái thiết kế chuỗi giá trị
Việc định lượng được các lỗ hổng này không chỉ giúp nhận diện các điểm nóng trong chuỗi giá trị mà còn mở ra cơ hội để giữ chân giá trị lâu hơn. Báo cáo cho rằng khoảng 25-50% sự khấu hao tài sản có thể được ngăn chặn thông qua các biện pháp tuần hoàn như bảo trì, tân trang và kéo dài tuổi thọ thiết bị. Việc nội hóa các chi phí ẩn (shadow costs) – vốn không được phản ánh đầy đủ trong giá thị trường – là chìa khóa để điều chỉnh các tín hiệu kinh tế.
Arnold Tukker, Giáo sư về Sinh thái Công nghiệp tại Đại học Leiden, chia sẻ: “Lần đầu tiên, Báo cáo Circularity Gap này bao gồm đánh giá về Khoảng cách giá trị. Mặc dù về mặt phương pháp luận, đây là một chủ đề đầy thách thức để giải quyết với sự nghiêm ngặt về khoa học, nhưng nó đại diện cho việc mở rộng phạm vi chiến lược của báo cáo. Tiền vẫn thúc đẩy hầu hết các quyết định trong kinh doanh và chính sách.”
Để khép lại khoảng cách này, các bên liên quan cần hành động phối hợp. Đối với doanh nghiệp, cần xây dựng các mô hình kinh doanh tuần hoàn dựa trên sự bền bỉ và khả năng sửa chữa. Đối với giới tài chính, cần tích hợp rủi ro sử dụng tài nguyên vào đánh giá tín dụng. Đối với các nhà hoạch định chính sách, cần xem xét các cơ chế định giá thực tế để phản ánh đầy đủ các chi phí môi trường và xã hội, từ đó khuyến khích các hành vi sản xuất bền vững. Việc chuyển đổi từ tư duy tối đa hóa lưu lượng vật chất sang tối đa hóa khả năng lưu giữ giá trị là lộ trình tất yếu để xây dựng một nền kinh tế kiên cường hơn trước những biến động của tương lai.
