Sự lệch pha trong dòng vốn tài chính khí hậu
Các nhà tài chính khí hậu châu Âu dường như đang gia tăng ảnh hưởng tại châu Á. Chiến lược "Cửa ngõ toàn cầu" (Global Gateway) của Liên minh châu Âu, với mục tiêu huy động lên đến 300 tỷ euro (khoảng 350 tỷ USD) đầu tư công và tư nhân đến năm 2027, là một phần của làn sóng này. Theo dữ liệu từ Trung tâm Tài chính và Phát triển Xanh, sau một năm 2024 trì trệ, việc phát hành trái phiếu xanh tại châu Á đã tăng 56,5% trong năm 2025 lên 154,72 tỷ USD.
Trong bài phân tích của Tim Daiss trên Nikkei Asia, ông cho rằng một khía cạnh quan trọng khác đang bị bỏ qua: sự lệch pha về nguồn vốn. Thay vì đầu tư vào việc nâng cấp hệ thống điện để vận hành hiệu quả các nguồn năng lượng mới, vốn đang chảy mạnh vào cái gọi là "công suất tiêu đề" (headline capacity). Đây là các dự án điện mặt trời và điện gió giúp các chính trị gia ghi điểm và nhà đầu tư đạt mục tiêu, thay vì xây dựng hạ tầng xương sống như hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) và nâng cấp lưới điện.
Tim Daiss, một nhà báo và nhà phân tích có kinh nghiệm 15 năm theo dõi thị trường năng lượng, bền vững và địa chính trị tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nhận định: “Các nhà đầu tư nước ngoài chỉ đơn giản là đang theo đuổi những đồng tiền dễ kiếm, các dự án mang lại lợi nhuận hàng năm từ 12%-15% thay vì tài trợ cho xương sống của hệ thống năng lượng: hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS), và nâng cấp lưới điện”.
Nếu không có sự thay đổi quyết liệt, các dự án năng lượng tái tạo có nguy cơ trở thành tài sản bị mắc kẹt, trong khi các dự án điện than phải liên tục được khởi động lại trong những đợt cao điểm nhu cầu điện mùa hè.
Thực trạng tại Việt Nam và Indonesia
Tình trạng này thể hiện rõ rệt tại Đông Nam Á. Một nghiên cứu của Trung tâm Năng lượng ASEAN ước tính rằng khu vực này cần tới 20 tỷ USD mỗi năm chỉ riêng cho việc hiện đại hóa lưới điện nhằm ngăn chặn tình trạng "lãng phí năng lượng xanh" hoặc cắt giảm công suất. Việt Nam là một trường hợp tiêu biểu. Kể từ năm 2020, bước ngoặt năng lượng xanh của Việt Nam đã đạt những kỷ lục mới. Trong vài năm ngắn ngủi, quốc gia với khoảng 100 triệu dân này đã chuyển dịch từ sự phụ thuộc quá mức vào than đá để trở thành quốc gia dẫn đầu Đông Nam Á về điện mặt trời và sản xuất năng lượng tái tạo nói chung.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, công suất điện mặt trời của Việt Nam đã tăng từ mức không đáng kể vào năm 2018 lên khoảng 16-17 gigawatt (GW) vào giai đoạn 2020-2021, đưa Việt Nam trở thành thị trường điện mặt trời lớn nhất Đông Nam Á. Tuy nhiên, câu chuyện này không hẳn là một thành công trọn vẹn. Với mỗi GW công suất điện mặt trời mới được hòa lưới, tình trạng thiếu hụt năng lực lưới điện để đáp ứng nhu cầu sản xuất năng lượng gia tăng lại càng trở nên trầm trọng. Khi một dự án điện không thể bán được điện, nó không thể trả được nợ đã dùng để xây dựng dự án đó. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho nhà đầu tư mà còn gây tổn hại danh tiếng cho quốc gia sở tại.
Indonesia cũng đối mặt với vấn đề tương tự, thậm chí phức tạp hơn. Theo kết quả nghiên cứu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, công suất điện mặt trời của Indonesia chỉ khoảng 1,5 GW, tập trung ở hệ thống Java-Bali vốn đã dư thừa cung, nơi biên độ dự phòng vượt quá 30%, làm hạn chế khả năng tích hợp thêm các nguồn điện biến đổi. Do không phải tất cả công suất tái tạo đều có thể được lưới điện hấp thụ, các nhà đầu tư đang có xu hướng đứng ngoài thị trường này.
Hệ lụy từ việc thiếu hụt hạ tầng lưu trữ
Các tình huống này thường dẫn đến các tài sản năng lượng bị mắc kẹt. Nhà đầu tư đổ tiền vào các trang trại điện mặt trời hoàn thiện về mặt pháp lý nhưng lại bị tổn thương về mặt kinh tế. Các dự án thường bị cắt giảm hoặc đóng cửa bởi các công ty điện lực quốc gia không thể tiếp nhận nguồn điện tạo ra. Kết quả là, tài chính khí hậu thực chất đang trợ cấp cho phần cứng nhàn rỗi thay vì hoạt động khử cacbon thực thụ.
Phân tích từ BloombergNEF cho thấy tài chính khí hậu vẫn tập trung quá nhiều vào phát điện mà thiếu hụt lưu trữ, với phần lớn kinh phí hướng vào sản xuất thay vì BESS. Nếu thiếu BESS - thiết bị giúp lưu trữ điện năng trong thời điểm nhu cầu thấp và giải phóng khi cần thiết để ổn định lưới điện - công suất mà các tổ chức Mỹ và EU đang tài trợ thực tế lại đang gây mất ổn định lưới điện của nhiều quốc gia Đông Nam Á.
Nghiên cứu của tổ chức tư vấn năng lượng toàn cầu Ember chỉ ra rằng, năm 2024 là năm đầu tiên mức tăng trưởng điện mặt trời và điện gió đủ lớn để đáp ứng toàn bộ nhu cầu tăng trưởng năng lượng toàn cầu trong điều kiện "bình thường". Tuy nhiên, các sự kiện thời tiết khắc nghiệt, đặc biệt là các đợt nắng nóng kỷ lục năm 2024 và 2025 tại châu Á, đã đẩy nhu cầu điện lên mức tăng trưởng bất thường 4% trên toàn khu vực. Do tài chính khí hậu chủ yếu hướng vào công suất tiêu đề thay vì quản lý phía cầu và lưu trữ dài hạn, nhiều quốc gia đã phải khởi động lại các nhà máy nhiệt điện than đã đóng cửa để tránh sự sụp đổ của lưới điện.
Nghịch lý ở đây là tài chính khí hậu - vốn được thiết kế để giảm phát thải - lại dẫn đến kết quả ngược lại, làm tăng phát thải cacbon. Trong khi các chuyên gia tại London và Brussels nhìn vào tổng sản lượng phát điện hàng năm, các điều phối viên tại Hà Nội hay Jakarta lại đang phải đối mặt với sự ổn định tần số từng phút một.
“Đầu tư ít hơn vào công suất điện mặt trời và gió quy mô lớn và chuyển hướng sang cơ sở hạ tầng điện lực”, Tim bình luận về giải pháp. Theo ông, mặc dù các đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng như EU hậu thuẫn tại Việt Nam đã bắt đầu đề cập đến việc hiện đại hóa lưới điện và lưu trữ, phần lớn nguồn vốn này vẫn đang trong quá trình huy động hơn là triển khai.
Nếu không có sự thay đổi quyết liệt, các dự án năng lượng tái tạo có nguy cơ trở thành tài sản bị mắc kẹt, trong khi các dự án điện than phải liên tục được khởi động lại trong những đợt cao điểm nhu cầu điện mùa hè.
“Sự lựa chọn đã rõ ràng, nhưng cần có sự kiên định và tầm nhìn để thực hiện đến cùng”, Tim kết luận.
(Theo Nikkei Asia)
