Trong tuần qua, việc TP Hồ Chí Minh chính thức thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm nhằm rót vốn cho các công nghệ lõi chiến lược và Chính phủ đồng thời xem xét mô hình Quỹ văn hóa nghệ thuật vận hành theo nguyên tắc tương tự, cho thấy một hướng tiếp cận mới đột phá về việc sử dụng vốn nhà nước tại Việt Nam.
Điểm nổi bật của mô hình này là việc tái định nghĩa vai trò của Nhà nước trong đầu tư rủi ro cao, đặc biệt rong bối cảnh các nền kinh tế ngày càng cạnh tranh về đổi mới sáng tạo. Thay vì "bảo toàn vốn" hay “đi tìm lợi nhuận”, khu vực công trở thành bên kiến tạo: thiết lập hành lang pháp lý, cung cấp vốn dẫn dắt ban đầu và chia sẻ một phần rủi ro để kéo theo khu vực tư nhân.
Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực có tính nền tảng như công nghệ hay công nghiệp sáng tạo, nơi nhu cầu vốn lớn, thời gian hoàn vốn dài cũng như nhiều bất định thị trường.
"Vốn mồi" cho công nghệ lõi
Sự ra đời của Công ty Cổ phần Quỹ đầu tư mạo hiểm TP Hồ Chí Minh (HCM VIF) công bố ngày 17/4 vừa qua phản ánh nỗ lực giải bài toán lâu nay của khu vực công: làm thế nào để tham gia vào các lĩnh vực có độ bất định cao như công nghệ mà không bị ràng buộc bởi các tiêu chí đầu tư truyền thống.
Mô hình quỹ được thiết kế dựa trên bốn nền tảng: cơ chế quản trị tách bạch giữa quyền sở hữu và vận hành; nguyên tắc chấp nhận rủi ro có kiểm soát; chính sách miễn trừ trách nhiệm; và định hướng đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ nền tảng.
Cụ thể, với đặc thù của startup – nơi tỷ lệ thất bại lớn nhưng giá trị tập trung ở một số ít trường hợp thành công – mô hình quỹ được thiết kế theo hướng đánh giá hiệu quả trên toàn danh mục, thay vì từng khoản đầu tư riêng lẻ.
Đặc biệt, cơ chế "chấp nhận rủi ro có kiểm soát" lần đầu tiên xác lập ngưỡng rủi ro tổng thể lên đến 50% phần vốn nhà nước trong một chu kỳ đầu tư, thể hiện rõ mức độ "mạo hiểm" của nguồn vốn Nhà nước.
Đồng thời, quỹ cũng cho thấy khác biệt đáng kể so với cách quản lý ngân sách truyền thống, nơi sai lệch về kết quả đầu tư thường gắn với trách nhiệm pháp lý cá nhân. Cơ chế này được coi là "tấm khiên" pháp lý để đội ngũ quản lý Quỹ đầu tư mạo hiểm tự tin dấn thân, xóa bỏ rào cản tâm lý e ngại của cán bộ khi đồng hành cùng các startup, bảo vệ họ trước những rủi ro khách quan của thị trường nếu đã tuân thủ đúng quy trình minh bạch.
Song song, cấu trúc tổ chức của quỹ cũng mang tính thị trường hơn, với sự tách bạch giữa quyền sở hữu và vận hành, cùng sự hợp tác công-tư linh hoạt trong cả vốn góp lẫn khâu lựa chọn dự án, với quy trình thẩm định và thoái vốn theo thông lệ quốc tế. Nhà nước trong trường hợp này không đóng vai trò kiểm soát trực tiếp từng quyết định đầu tư, mà tạo khung thể chế và chia sẻ rủi ro để thu hút dòng vốn xã hội.
Trong tổng vốn điều lệ ban đầu 500 tỷ đồng, ngân sách nhà nước đóng góp 200 tỷ đồng, tương đương 40%, phần còn lại 300 tỷ đồng được huy động từ 9 doanh nghiệp. Trong số này, Sovico góp 100 tỷ đồng; Vingroup 60 tỷ đồng; Becamex 50 tỷ đồng; VinaCapital và Sunwah (Việt Nam) mỗi bên 25 tỷ đồng; bốn cổ đông còn lại gồm Hoa Sen, FPT, CT Group và VNG, mỗi đơn vị góp 10 tỷ đồng.
Trong giai đoạn đầu, Quỹ dự kiến rót vốn vào khoảng 50–150 startup trong các lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo, vi mạch bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo và robot tự động hóa.
Quỹ đầu tư mạo hiểm TP Hồ Chí Minh có mục tiêu nâng quy mô vốn lên 5.000 tỷ đồng vào năm 2035, góp phần gia tăng sức hấp dẫn của thành phố đối với các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo cũng như dòng vốn đầu tư mạo hiểm quốc tế.
Để huy động vốn, quỹ hướng đến cơ chế “vốn mồi”, thu hút từ 2–3 đồng vốn tư nhân cho mỗi đồng vốn Nhà nước, với mục tiêu nguồn lực xã hội chiếm trên 60% tổng kinh phí quỹ.
Áp dụng cho văn hóa nghệ thuật
Cách tiếp cận này cũng đang được đề xuất áp dụng trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật.
Trong buổi họp quốc hội ngày 22/4, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết dự thảo Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định rõ việc Nhà nước bảo đảm ngân sách hàng năm tối thiểu 2% trong tổng chi ngân sách cho phát triển văn hóa.
Chính phủ đã đưa vào dự thảo quy định thí điểm thành lập Quỹ văn hóa nghệ thuật theo mô hình hợp tác công tư (PPP).
Bộ trưởng cho biết quỹ này về bản chất vận hành như một "quỹ đầu tư mạo hiểm", tuân theo nguyên tắc thị trường, bảo đảm minh bạch và chấp nhận rủi ro. Theo đó, ngân sách nhà nước sẽ đóng vai trò “vốn mồi”, kích hoạt thêm nguồn lực từ doanh nghiệp, tổ chức và các nhà tài trợ. Khác với cơ chế cấp phát truyền thống, quỹ được thiết kế vận hành phù hợp với đặc thù tiềm ẩn nhiều rủi ro của hoạt động đầu tư văn học nghệ thuật.
Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục hoàn thiện mô hình quỹ trên cơ sở tham chiếu kinh nghiệm quốc tế và các thí điểm trong Luật Thủ đô. Đồng thời, Chính phủ sẽ chú trọng xây dựng bộ tiêu chí đánh giá rủi ro và cơ chế chấp nhận rủi ro phù hợp, nhằm bảo đảm quỹ vận hành hiệu quả và sử dụng nguồn lực đúng mục tiêu.
Luật Thủ đô 2024 (Điều 36) cho phép Hà Nội thí điểm thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm sử dụng ngân sách nhà nước để đầu tư vào doanh nghiệp khoa học – công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo và các lĩnh vực công nghệ cao. Cơ chế này hướng tới việc thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đồng thời cho phép quỹ vận hành theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và đánh giá hiệu quả theo danh mục đầu tư thay vì từng dự án riêng lẻ.
Bên cạnh đó, mô hình quỹ đầu tư mạo hiểm có vốn nhà nước cũng được xây dựng trên cơ sở Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 và Nghị định số 264/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định về quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và địa phương.
