Các chỉ số chứng khoán Mỹ liên tiếp lập đỉnh lịch sử đang che giấu một vấn đề lớn: thu hút các doanh nghiệp niêm yết đang ngày càng trở nên khó khăn hơn.
Số lượng các vụ phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) đã lao dốc từ mức trung bình hơn 400 vụ mỗi năm trong thập niên 1990 xuống chỉ còn 115 vụ trong thập kỷ qua. Xu hướng này, cùng với làn sóng hủy niêm yết và việc nhiều doanh nghiệp chuyển sang sở hữu tư nhân, đã khiến số công ty đại chúng tại Mỹ giảm từ đỉnh 8.000 doanh nghiệp năm 1996 xuống còn khoảng 3.900 doanh nghiệp vào năm ngoái. Jamie Dimon, CEO của JPMorgan Chase và cũng là một “lão tướng” Phố Wall, cho rằng thị trường nên có ít nhất 15.000 doanh nghiệp niêm yết. Khi ngày càng nhiều công ty tránh xa thị trường đại chúng như hiện nay, nhà đầu tư cá nhân sẽ bỏ lỡ cơ hội hưởng lợi từ động lực tăng trưởng của họ.
Liệu các thương vụ IPO sắp tới của những công ty “nóng” nhất thế giới có thể đảo ngược tình thế?
SpaceX - tập đoàn từ tên lửa đến trung tâm máy chủ của Elon Musk - vừa nộp hồ sơ để huy động khoảng 75 tỷ USD trong tháng 6. OpenAI và Anthropic, hai phòng thí nghiệm AI hàng đầu, cũng đang chuẩn bị cho các thương vụ niêm yết quy mô khổng lồ của riêng mình. Chẳng bao lâu nữa, cả ba công ty sẽ được đưa vào các chỉ số chứng khoán và thông qua các quỹ ETF mô phỏng chỉ số, xuất hiện trong danh mục đầu tư của hàng triệu nhà đầu tư đại chúng. Tuy nhiên, bất chấp sự phấn khích mà làn sóng IPO này tạo ra, đó không phải giải pháp cho tình trạng “teo nhỏ” của thị trường chứng khoán, mà chính là biểu hiện của vấn đề đó.
Hãy nhìn vào mức độ khác biệt của “bộ ba khổng lồ” này. Dù nhiều doanh nghiệp tự nhận đang dẫn đầu cuộc cách mạng AI - động lực chính thúc đẩy thị trường chứng khoán hiện nay - nhưng Anthropic, OpenAI và SpaceX là số ít có thể nói điều đó một cách thuyết phục. Hệ quả là, không một thương vụ IPO tiềm năng nào khác có thể sánh được với họ về mặt quy mô. Họ đang nhắm đến tổng vốn hóa thị trường gần 4.000 tỷ USD. Mức định giá vốn tư nhân gần nhất đã biến họ lần lượt thành các công ty lớn thứ 8, thứ 14 và thứ 15 tại Mỹ về mặt giá trị. Trong khi đó, 3 startup lớn tiếp theo - Databricks (phân tích dữ liệu), Stripe (thanh toán số) và Anduril (drone quân sự) - cộng lại còn chưa đạt 400 tỷ USD vốn hóa.
Sức nặng của Anthropic, OpenAI và SpaceX trở thành vấn đề đối với các nhà đầu tư chỉ số - những người phụ thuộc vào một vài cổ phiếu tăng trưởng vượt trội để kéo toàn thị trường đi lên.
Theo cơ sở dữ liệu IPO Mỹ của giáo sư Jay Ritter thuộc Đại học Florida, phần lớn các thương vụ IPO đều gây thất vọng. Trong 30 năm từ 1980 đến 2022, doanh nghiệp mới niêm yết điển hình có mức sinh lời sau ba năm thấp hơn thị trường chung, nhiều trường hợp thua xa. Lý do duy nhất giúp các nhà đầu tư nắm giữ danh mục rộng vẫn kiếm được lợi nhuận là thành công vượt bậc của một số ít doanh nghiệp ngoại lệ đã bù đắp cho hàng loạt thất bại khác.
Khi doanh nghiệp niêm yết muộn hơn và ở mức định giá cao hơn, những “siêu cổ phiếu” như vậy ngày càng hiếm. Có tới 48 startup IPO trong giai đoạn 1990–1998, tương đương gần 4% tổng số, tạo ra mức sinh lời trên 1.000% trong vòng 5 năm kể từ giá IPO (đa phần trước khi bong bóng dotcom vỡ). Thế nhưng, kể từ năm 2012 đến nay, chỉ có vỏn vẹn 13 công ty niêm yết làm được điều tương tự.
Amazon, niêm yết công khai năm 1997, đã tăng giá cổ phiếu hơn 26.000% kể từ đó. Nvidia, lên sàn hai năm sau đó, thậm chí tăng tới 525.000%. Nếu SpaceX IPO ở mức định giá mục tiêu 1.750 tỷ USD, vốn hóa của công ty sẽ phải vượt 470.000 tỷ USD mới có thể mang lại mức sinh lời tương đương Amazon - cao gấp hơn 6 lần tổng giá trị toàn bộ thị trường chứng khoán Mỹ hiện nay - và phải đạt 9 triệu tỷ USD để sánh với mức tăng của Nvidia.
Một số doanh nghiệp nhỏ hơn chắc chắn sẽ tìm cách "ăn theo" của các mega-IPO này để lên sàn trong bối cảnh thị trường chứng khoán hưng phấn. Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), cơ quan quản lý ngành này, cũng đang kỳ vọng sẽ "vực dậy thời hoàng kim của IPO" bằng cách nới lỏng các quy định công bố thông tin cho các công ty mới lên sàn, chẳng hạn như cho phép các doanh nghiệp báo cáo kết quả kinh doanh định kỳ 6 tháng một lần thay vì 3 tháng như trước.
Tuy nhiên, điều đó khó làm giảm sức hấp dẫn của việc duy trì trạng thái công ty tư nhân. Trong thập niên 1990, các startup công nghệ thường IPO khi mới khoảng 8 năm tuổi. Những năm gần đây, con số này tăng lên 11 năm do dòng vốn đầu tư mạo hiểm (VC) bùng nổ giúp các nhà sáng lập tránh được áp lực giám sát từ thị trường đại chúng lâu hơn. OpenAI năm nay bước sang tuổi thứ 11; trong khi SpaceX, ở tuổi 24, trông giống như một "lão tướng" trong giới tân binh chứng khoán.
Xu hướng này khó thay đổi chừng nào nguồn vốn VC vẫn dồi dào và thị trường giao dịch cổ phiếu tư nhân thứ cấp ngày càng phát triển, cho phép nhà đầu tư sớm và nhân viên hiện thực hóa lợi nhuận mà không cần IPO. Theo PitchBook, giá trị các giao dịch thứ cấp đối với startup được VC hậu thuẫn đã gần như tăng gấp đôi trong quý I/2026, đạt 112 tỷ USD và lần đầu tiên vượt lượng vốn huy động qua IPO.
Có lẽ trong kỷ nguyên mới của trí tuệ nhân tạo, một vài "gã khổng lồ" chiến thắng là tất cả những gì thị trường cần. Nếu định giá của họ phình to tới hàng triệu tỷ USD, nhà đầu tư trên thị trường đại chúng vẫn có thể hưởng lợi từ sức sống của kinh tế Mỹ. Ngược lại, nếu kịch bản đó không xảy ra, phần lớn lợi nhuận béo bở nhất sẽ vẫn nằm ngoài tầm với của họ và bị thâu tóm hoàn toàn bởi các thị trường vốn tư nhân.
(Theo The Economist)
