Startup 10 tỷ USD chạy đua huấn luyện AI thay thế lao động 'cổ cồn trắng'

Mercor đang nổi lên như một hiện tượng gây tranh cãi tại Thung lũng Silicon. Với định giá 10 tỷ USD chỉ sau ba năm thành lập, startup này đang xây dựng một "đội quân" chuyên gia trình độ cao để huấn luyện các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) thực hiện những công việc vốn là của con người.

Huấn luyện AI làm công việc của chính mình

Tasha Kozak là một nhân viên công tác xã hội yêu nghề tại Florida (Mỹ). Công việc của cô không chỉ có giấy tờ; đó là sự thấu cảm, cứu giúp những gia đình vô gia cư và đưa những đứa trẻ trở lại trường học. Cô tin rằng 70% công việc của mình là sự kết nối giữa người với người - thứ máy móc không thể thay thế. Thế nhưng, mỗi buổi tối, Kozak đang đăng nhập vào Mercor.io để dạy AI cách làm chính công việc đó.

Kozak là một trong hàng chục nghìn lao động có chuyên môn trên khắp thế giới - từ bác sĩ nội khoa, luật sư, đến các nhà văn - đang tham gia vào một nền kinh tế gig-work thế hệ mới. Mercor bố trí những lao động này vào các vị trí bán thời gian hoặc hợp đồng tạm thời cho các dự án huấn luyện AI cho các tập đoàn công nghệ lớn và các phòng thí nghiệm AI, với những khách hàng như OpenAI, Anthropic và Meta. Startup này giống như một nền tảng Uber trong lĩnh vực đào tạo AI nâng cao: một nền tảng gig-work dành cho nhân viên văn phòng và các chuyên gia lành nghề, cung cấp cho họ một con đường để kiếm thêm thu nhập từ chuyên môn của chính mình - với cái giá phải đánh đổi là nguy cơ sự nghiệp cuối cùng sẽ bị AI thay thế.

Startup của những thanh niên "chưa từng đi làm"

Điều lý thú nhất về Mercor nằm ở đội ngũ sáng lập. Brendan Foody, Adarsh Hiremath và Surya Midha là những thanh niên ngoài 20 tuổi (cả ba đều sinh năm 2003), đều bỏ ngang các trường đại học danh tiếng (Georgetown và Harvard) sau khi nhận học bổng Thiel Fellowship. Cả ba đều chưa từng có một công việc văn phòng thực thụ trước khi thành lập Mercor.

Adam D'Angelo, một nhà đầu tư của Mercor, cho rằng việc thiếu kinh nghiệm lại là lợi thế: tư duy của họ không bị "nhào nặn" theo cách vận hành truyền thống. 

Sự phát triển thần tốc của Mercor đã đưa ba thanh niên này thành những tỷ phú tự thân trẻ nhất thế giới, ít nhất là trên giấy tờ. Tính đến cuối năm 2025, công ty chi trả hơn 2 triệu USD mỗi ngày cho đội ngũ cộng tác huấn luyện AI, và sở hữu danh sách nhà đầu tư gồm những cái tên lừng lẫy nhất giới tài chính như Peter Thiel, Jack Dorsey và Larry Summers.

Mặt trái của "nền kinh tế 996" kỹ thuật số

Để chứng minh AI không chỉ là "đồ chơi", Mercor phát triển hệ thống APEX (AI Productivity Index) - một công cụ kiểm tra năng suất nhằm đánh giá liệu AI có thể thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn phức tạp như một nhân viên thực sự hay không.

Dù kết quả hiện tại cho thấy AI vẫn còn "vật lộn" với các tác vụ đòi hỏi sự phán đoán thực tế cao, nhưng tốc độ cải thiện đáng kinh ngạc. Các mô hình mới nhất như Claude Opus 4.6 đã cho thấy mức tăng trưởng năng suất lên tới 18% chỉ trong vài tháng.

Sự lớn mạnh của Mercor đi đôi với những tranh cãi. Trên các diễn đàn như Reddit, công ty bị mô tả là "hỗn loạn" và "coi con người như gia súc".

Mercor áp dụng văn hóa làm việc 996 (từ 9h sáng đến 9h tối, 6 ngày/tuần) đối với nhân sự công ty và giám sát đội ngũ huấn luyện AI qua các phần mềm theo dõi năng suất khắt khe. Công ty cũng vấp phải những cáo buộc về tranh chấp thù lao. 

Vấn đề pháp lý, startup này hiện đối mặt với nhiều vụ kiện tập thể tại California cáo buộc phân loại sai người lao động (coi nhân viên như nhà thầu độc lập để trốn tránh phúc lợi) và thất bại trong việc bảo mật dữ liệu sau một vụ tấn công mạng (hack) nghiêm trọng khiến 4 terabyte dữ liệu bị rò rỉ.

Đặc biệt, việc Meta tạm dừng hợp tác sau vụ rò rỉ dữ liệu vào đầu năm 2026 đã giáng một đòn mạnh vào uy tín của Mercor, đặt ra câu hỏi về khả năng bảo mật thông tin nhạy cảm của khách hàng.

Tại sao hàng nghìn lao động chuyên môn cao vẫn đổ xô hợp tác với Mercor dù biết rủi ro? Câu trả lời nằm ở sự bất ổn kinh tế. Với hơn 42% sinh viên tốt nghiệp đại học tại Mỹ đang thiếu việc làm và tỷ lệ sa thải trong ngành công nghệ tăng cao, Mercor trở thành chiếc "phao cứu sinh" tài chính. Mức lương trung bình 90 USD/giờ là một con số quá hấp dẫn khó cưỡng, ngay cả khi nó đi kèm với sự giám sát nghẹt thở. 

Melania Poonacha - bác sĩ nội khoa tại San Francisco, thừa nhận cô tham gia vì nỗi sợ hết thời: "AI sẽ là một phần của bước tiến y học, cho dù chúng ta có muốn tham gia hay không."

Tương lai tươi sáng hay vực tối?

Brendan Foody, với sự lạc quan công nghệ đặc trưng, tin rằng sự mất mát việc làm hiện tại chỉ mang tính tạm thời. Anh so sánh AI với chiếc máy kéo của thế kỷ trước: nó loại bỏ công việc đồng ruộng nhưng tạo ra những ngành nghề mới. Theo Foody, công việc của tương lai chính là... huấn luyện AI.

Tuy nhiên, sự khác biệt lần này nằm ở tốc độ. Cuộc cách mạng nông nghiệp và công nghiệp mất hàng thập kỷ, trong khi AI đang thay đổi mọi thứ chỉ trong vài tháng. Thị trường chứng khoán đã bắt đầu phản ứng: khi các công ty như Block Inc. sa thải hàng nghìn nhân viên với lý do "tăng hiệu quả nhờ AI", giá cổ phiếu công ty lập tức tăng vọt. Các thông báo sa thải hàng loạt tại Meta và Amazon.com Inc. cũng nhận được những phản hồi tương tự. Kristalina Georgieva, Giám đốc điều hành của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), đã cảnh báo AI sẽ ảnh hưởng đến khoảng 40% việc làm toàn cầu trong "vài năm tới".

Những người sáng lập Mercor tin rằng họ đang đẩy nhanh tiến trình tự động hóa trí tuệ con người. Câu hỏi đặt ra là liệu con người sẽ trở thành những "người thầy" vĩnh viễn của AI, hay chỉ đang hoàn thiện những dòng mã cuối cùng để máy móc có thể thay thế mình hoàn toàn?

Trong căn phòng họp trên tầng 33 ở San Francisco, Foody nhìn xuống vịnh và thấy một nền kinh tế có thể vận hành bằng những phím bấm. Ở Florida, Kozak vẫn hy vọng 70% yếu tố con người trong công việc của cô là không thể thay thế. Khoảng cách giữa hai góc nhìn đó chính là nơi Mercor đang ngự trị - một startup trị giá 10 tỷ USD được xây dựng trên sự chuyển giao chuyên môn khổng lồ. 

(Theo Bloomberg Businessweek)