Cú sốc kinh tế từ cuộc xung đột ở Iran không "bỏ quên" bất kỳ nơi nào trên thế giới. Các chuyên gia kinh tế đang vật lộn với hai kịch bản trái ngược cho nền kinh tế toàn cầu.
Thứ nhất, cuộc xung đột Trung Đột sớm kết thúc, cho phép giá dầu và khí đốt trở lại bình thường vào mùa hè, giúp tăng trưởng và lạm phát hầu như không bị ảnh hưởng.
Kịch bản thứ hai, gián đoạn năng lượng kéo dài sẽ "thẩm thấu" vào các chi phí hàng ngày như thực phẩm và đi lại dịp hè. Kịch bản bi quan của Goldman Sachs cho thấy giá dầu có thể quay lại mức 100 USD/thùng và duy trì ở mức cao, làm mất đi khoảng 0,5 điểm phần trăm tăng trưởng toàn cầu và đẩy lạm phát tăng thêm gần 1 điểm phần trăm trong năm tới.
Bên cạnh danh sách dài những nền kinh tế đối diện nguy cơ bị ảnh hưởng nặng nề, vẫn có một số cái tên đang được hưởng lợi. Vậy họ là ai?
Những nền kinh tế thuận lợi: Na Uy, Canada và Nga
Bất chấp nhiều nỗ lực phát triển năng lượng tái tạo, thế giới vẫn phụ thuộc rất lớn vào dầu khí. Trữ lượng dồi dào thường hứa hẹn sự giàu có, đó là lý do dầu thô được gọi là "vàng đen". Khi giá tăng, các nhà sản xuất thường "hốt bạc", trong khi người dùng phải "móc hầu bao".
Nhưng đây không phải là một cú sốc giá dầu thông thường. Trung Đông vẫn là trung tâm cung ứng, và eo biển Hormuz là "động mạch chủ". Việc eo biển này bị phong tỏa thực tế và các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng trong khu vực đã giáng đòn mạnh vào các nhà sản xuất Vùng Vịnh như Qatar và Saudi Arabia, khi Tehran nhắm mục tiêu vào các đồng minh của Mỹ.
Khi khách hàng tìm kiếm nguồn thay thế, những quốc gia như Na Uy và Canada có thể hưởng lợi. Na Uy từng tận dụng tốt cơ hội khi thế giới rời bỏ khí đốt Nga năm 2022 để tăng sản lượng. Hiện quốc gia Bắc Âu là nhà cung cấp khí đốt tự nhiên lớn nhất châu Âu và là nhà sản xuất dầu lớn.
Trong khi đó, Bộ trưởng Năng lượng Canada Tim Hodgson đã nhanh chóng định vị quốc gia này là một nhà sản xuất "ổn định và tin cậy", dù vẫn còn câu hỏi về khả năng tăng sản lượng thực tế.
Nga có thể là bên có lợi thế lớn nhất. Khi Washington nới lỏng các quy định để xoa dịu cơn khát nguồn cung toàn cầu, doanh số dầu thô của Nga sang Ấn Độ đã tăng 50%. Moscow có thể thu thêm tới 5 tỷ USD vào cuối tháng 3 và đang trên đà đạt doanh thu nhiên liệu cao nhất kể từ năm 2022.
Ngoài ra, khi một số quốc gia tăng cường sử dụng than đá, có thể mang lại cơ hội lớn cho các nhà xuất khẩu như Indonesia, và giá của loại nhiên liệu này cũng tăng.
Những nền kinh tế chịu thiệt: Mỹ, Anh và Châu Âu
Tại Mỹ, Tổng thống Donald Trump nói rằng khi giá dầu tăng, nước Mỹ "kiếm được rất nhiều tiền". Tuy nhiên, điều đó không biến Mỹ thành bên hưởng lợi hoàn toàn.
Trước tiên, vì một số nhà sản xuất bị ảnh hưởng nặng nề bởi sự gián đoạn nguồn cung ở Trung Đông. Chẳng hạn như ExxonMobil bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các cuộc tấn công tên lửa của Iran vào các trung tâm công nghiệp ở Qatar.
Thứ hai, sau nhiều năm cắt giảm công suất do giá bán buôn giảm sút, nhiều nhà sản xuất dầu đá phiến không thể tăng sản lượng một cách nhanh chóng.
Và quan trọng hơn cả là Mỹ tiêu thụ dầu và khí đốt lớn nhất trên hành tinh, tính theo đầu người. Người dân nước này bị ảnh hưởng nặng nề bởi sự biến động của giá nhiên liệu hóa thạch. Các nhà kinh tế tại Oxford Economics cảnh báo nếu giá dầu tăng lên 140 USD - và giữ nguyên ở mức đó - nền kinh tế có nguy cơ thu hẹp.
Tại Anh và Châu Âu, sự phụ thuộc vào khí đốt nhập khẩu khiến rủi ro đối với tăng trưởng là rất lớn. Lạm phát có thể tăng thêm khoảng 0,5% khi chi phí năng lượng ngấm vào giá các hàng hóa như phân bón và chi phí vận chuyển.
Một điểm sáng là nhờ việc cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng trong nhiều năm qua, các nước phương Tây nhìn chung có khả năng chống chịu với các cú sốc giá năng lượng tốt hơn so với trước đây.
Tuy nhiên, tác động của giá năng lượng cao hơn đối với lạm phát Eurozone có thể lớn gấp ba lần so với Mỹ, theo dự báo của Oxford Economics.
Cơn đau đầu của Châu Á
Mối đe dọa trực tiếp nhất vẫn nhằm vào các khách hàng truyền thống ở phía Đông eo biển Hormuz. Châu Á nhập khẩu 59% dầu thô từ Trung Đông, riêng Hàn Quốc lên tới 70%. Các chính trị gia Hàn Quốc đã cảnh báo về rủi ro đối với ngành sản xuất chip nước này - chiếm hơn một nửa thị trường chip nhớ thế giới.
Trong khi các nước như Sri Lanka, Bangladesh và Philippines phải áp dụng chế độ phân bổ nhiên liệu và làm việc 4 ngày/tuần, thì các "ông lớn" như Trung Quốc và Ấn Độ lại có phần vững vàng nhờ lượng dự trữ lớn và chiến lược ngoại giao linh hoạt (tận dụng mua dầu từ Iran và Nga).
Trung Quốc là quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, nhưng nước đã dành nhiều năm để xây dựng các lá chắn chống lại những cú sốc năng lượng. Theo các ước tính, nước này sở hữu hơn một tỷ thùng dầu trong kho dự trữ chiến lược, đủ để duy trì hoạt động trong nhiều tháng. Bắc Kinh cũng đầu tư mạnh mẽ vào năng lượng tái tạo, trợ giá cho xe điện và có ngành khai thác than nội địa quy mô lớn có thể khai thác ngay khi cần.
(Theo Wall Street Journal, BBC)
