Trong suốt hơn một thập kỷ vừa qua, Việt Nam đã khẳng định được vị thế là điểm đến sản xuất quan trọng của khu vực nhờ vào dòng vốn đầu tư dịch chuyển, chi phí cạnh tranh và vị trí chiến lược trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, giai đoạn tiếp theo đang đặt ra những thử thách mới, nơi mà lợi thế cạnh tranh không còn được quyết định chủ yếu bởi chi phí lao động hay vị trí địa lý đơn thuần. Thay vào đó, năng lực chuẩn bị lực lượng lao động cho môi trường sản xuất tích hợp AI đang trở thành yếu tố phân định quan trọng.
Theo nghiên cứu của Stanford Digital Economy Lab năm 2025, tại các ngành chịu tác động mạnh của AI, việc làm tương đối của nhóm lao động mới gia nhập thị trường ghi nhận xu hướng suy giảm 13%, trong khi nhóm lao động giàu kinh nghiệm ít bị ảnh hưởng hơn. Dữ liệu này cho thấy AI đang tác động trực tiếp vào các "điểm vào nghề", làm thay đổi bước khởi đầu của nhiều thế hệ lao động trẻ.
Nghịch lý trong nhận thức của sinh viên
Khảo sát gần đây do CEL Consulting - một đơn vị tư vấn quản trị cung ứng, thực hiện với 242 sinh viên các ngành học liên quan quản trị cung ứng tại 25 trường đại học Việt Nam đã làm rõ xu hướng chuyển dịch này. Kết quả ghi nhận 75% sinh viên đánh giá ngành sản xuất hiện đại là hấp dẫn, tuy nhiên, 57% sinh viên đồng thời bày tỏ lo ngại cao về nguy cơ bị AI thay thế. Điều này phản ánh sự tỉnh táo của thế hệ mới khi họ nhận diện rõ ràng cả cơ hội lẫn rủi ro từ thị trường lao động.
Tuy nhiên, thị trường đang đối mặt với độ trễ chuyển đổi lớn giữa nhận thức và năng lực thực hành. Dù 59% sinh viên xác định phân tích dữ liệu là kỹ năng quan trọng hàng đầu, nhưng chỉ 31% thực sự tự tin khi làm việc với dữ liệu vận hành. Ngoài ra, chỉ khoảng một phần ba sinh viên cho biết hiểu rõ ứng dụng của AI trong bối cảnh chuỗi cung ứng. Khoảng trống này cho thấy tốc độ chuyển đổi không đồng đều giữa nhà trường, doanh nghiệp và người học.
Bên cạnh các kỹ năng số, nhóm kỹ năng tạo khác biệt đang dịch chuyển sang tư duy phản biện, phối hợp liên chức năng, thích nghi trong môi trường bất định và học hỏi liên tục.
"Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, lợi thế cạnh tranh thực sự là việc trở nên con người hơn", bà Quyên Nguyễn, Giám đốc CEL Consulting nhận định. Đây không còn là những kỹ năng bổ trợ, mà đã trở thành năng lực vận hành cốt lõi, hay còn gọi là "đồng tiền cứng" trong thị trường lao động mới.
Bà Quyên Nguyễn chia sẻ thêm: "Lợi thế nghề nghiệp tương lai không nằm ở việc cạnh tranh với AI ở những tác vụ mà công nghệ có thể thực hiện hiệu quả hơn, mà ở việc phát triển sâu hơn những năng lực mang tính con người - từ sự tò mò, sáng tạo và khả năng phán đoán cho tới năng lực dẫn dắt và thích ứng trước những biến động chưa có tiền lệ."
Lợi thế nghề nghiệp tương lai không nằm ở việc cạnh tranh với AI ở những tác vụ mà công nghệ có thể thực hiện hiệu quả hơn, mà ở việc phát triển sâu hơn những năng lực mang tính con người - từ sự tò mò, sáng tạo và khả năng phán đoán cho tới năng lực dẫn dắt và thích ứng trước những biến động chưa có tiền lệ.
Giải pháp chiến lược
Nhu cầu trải nghiệm thực chiến của người học là rất lớn, với 80% sinh viên khẳng định đây là yếu tố cần thiết nhất để chuẩn bị cho công việc tương lai. Đối với doanh nghiệp, đã đến lúc thay đổi cách tiếp cận nhân sự bằng việc mô tả rõ kỹ năng thích ứng, phối hợp và tư duy hệ thống trong mô tả công việc (JD), thay vì chỉ liệt kê các kỹ năng kỹ thuật. Đồng thời, các trường đại học cần chuyển từ mô hình “dạy về công nghệ” sang “học tập thông qua thực hành được hỗ trợ bởi công nghệ”.
Thị trường lao động toàn cầu đến năm 2030 dự kiến tạo thêm 170 triệu việc làm mới và đồng thời xóa bỏ 92 triệu việc làm cũ. Đây là cuộc tái phân bổ năng lực ở quy mô lịch sử mà Việt Nam cần nhanh chóng thích ứng để biến thành lợi thế cạnh tranh. Hệ sinh thái công nghệ bao gồm bốn lớp: AI, hệ thống phần mềm vận hành (như ERP, MES), Robotics và nền tảng dữ liệu thời gian thực đang đòi hỏi con người phải cộng tác hiệu quả hơn bao giờ hết với hệ thống máy thông minh.
Việc thu hẹp khoảng trống kỹ năng ngay từ hôm nay không chỉ là câu chuyện giáo dục, mà là yếu tố quyết định đến năng lực giữ vững vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực trong tương lai.
