Việc đóng cửa eo biển Hormuz, một trong những điểm "yết hầu năng lượng" quan trọng nhất thế giới, đã làm gián đoạn nguồn cung cấp nhiên liệu và đẩy giá cả lên cao trên toàn khu vực.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trong năm 2025, khoảng 20 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu, tương đương 1/4 lượng dầu thương mại vận chuyển bằng đường biển của thế giới, đi qua eo biển này mỗi ngày. Khoảng 80% trong số các lô hàng đó hướng đến Châu Á.
Điều đó có nghĩa là bất kỳ sự gián đoạn nào cũng cảm nhận rõ rệt nhất ở các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng cách xa vùng chiến sự hàng nghìn kilomét.
Bộ trưởng Ngoại giao Singapore, ông Vivian Balakrishnan, gọi tình hình là một "cuộc khủng hoảng Châu Á".
Tại sao chiến sự xảy ra ở Iran lại được ví von là "cuộc khủng hoảng Châu Á"?
Câu trả lời nằm ở việc năng lượng của thế giới đang đi về đâu.
Eo biển Hormuz là một lối đi biển hẹp, ngăn cách Bán đảo Ả Rập với Iran, và nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và Biển Ả Rập.
Eo biển này là tuyến đường xuất khẩu chính cho dầu và khí đốt sản xuất ở Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Kuwait, Qatar, Iraq, Bahrain và Iran. Thông thương qua eo biển này chịu những giới hạn nhất định, vậy nên bất kỳ sự gián đoạn nào đối với đi lại qua eo biển đều sẽ gây hậu quả lớn, IEA cho biết.
Nhưng tác động không đồng đều.
Châu Á là điểm đến chính của các dòng năng lượng này, trong đó Trung Quốc, Ấn Độ và Nhật Bản nằm trong số các nhà nhập khẩu lớn nhất.
Điều này dẫn tới những sự bất đối xứng trong cảm nhận về tác động của nơi xung đột đang diễn ra và nơi các ảnh hưởng kinh tế thể hiện.
Tiến sĩ Balakrishnan gọi thực tế này là một "sự bất đối xứng của quân sự và kinh tế".
Ngoài dầu mỏ, gần 90% khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) được xuất khẩu qua eo biển cũng hướng đến các thị trường Châu Á, chiếm khoảng 27% tổng lượng LNG nhập khẩu của Châu Á trong năm 2025.
Bangladesh, Ấn Độ và Pakistan nhập khẩu gần 2/3 tổng lượng LNG cung cấp qua eo biển Hormuz vào năm 2025.
"Gần như tất cả các quốc gia Châu Á, đặc biệt là Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và một số quốc gia Đông Nam Á, đều phụ thuộc rất nhiều vào nhập khẩu dầu và khí đốt từ Trung Đông,” ông Lawrence Anderson, nhà nghiên cứu cấp cao tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S Rajaratnam (RSIS), Đại học Công nghệ Nanyang, cho hay.
Vì sao Châu Á chịu tác động kinh tế lớn hơn Mỹ?
Một lý do chính là các nền kinh tế lớn được định vị khác nhau trong hệ thống năng lượng toàn cầu.
Trong khi các nền kinh tế Châu Á vẫn phụ thuộc rất nhiều vào dầu và khí đốt nhập khẩu, Mỹ đã đạt được sự biến chuyển lớn trong thập kỷ qua.
Nền kinh tế số một thế giới hiện ít phụ thuộc vào eo biển Hormuz hơn nhiều so với Châu Á. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), Mỹ đã trở thành nhà xuất khẩu năng lượng ròng hàng năm kể từ năm 2019.
"Nhiều người vẫn chưa nhận ra: Vào năm 2016, Mỹ đã vượt qua Saudi Arabia để trở thành nhà sản xuất dầu lớn nhất; vào năm 2017, trở thành nhà sản xuất khí thiên nhiên lớn nhất," tiến sĩ Balakrishnan nói.
"Vào năm 2019, Mỹ đã là một nhà xuất khẩu năng lượng ròng - tình thế đã rất khác với cách đây 5 thập kỷ. Các quốc gia Châu Á phụ thuộc vào dầu Trung Đông hơn nhiều so với Mỹ," ông Anderson nhấn mạnh.
"Ví dụ, hơn một nửa lượng dầu và 2/3 lượng LNG nhập khẩu của Ấn Độ đến từ Trung Đông; đối với Trung Quốc là một nửa lượng dầu và 1/3 lượng LNG nhập khẩu; Nhật Bản nhập khẩu 95% dầu và 11% LNG từ Trung Đông; đối với Hàn Quốc, 70% dầu và 20% LNG của nước này đến từ Trung Đông."
Vì sao eo biển Hormuz quan trọng đối với Châu Á hơn các khu vực khác?
Ngoài việc nhập khẩu năng lượng chú yếu từ Trung Đông, đối với Châu Á, việc đóng cửa eo biển Hormuz đến vào một thời điểm không thuận lợi.
"Điều này đang xảy ra vào thời điểm Châu Á kỳ vọng sẽ thiết lập một chỗ đứng ổn định hơn và từ đó kéo theo sự tăng trưởng, và lan truyền các kết quả của sự tăng trưởng đó đến càng nhiều người càng tốt," Tiến sĩ Balakrishnan nói, "Đây không phải thời điểm tốt, khi cả sự lo ngại về kinh tế và chính trị đang hiện hữu."
Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Châu Á hiện tạo ra 2/3 tăng trưởng GDP toàn cầu và chiếm 40% thương mại thế giới.
“Dầu và khí đốt cung cấp năng lượng cho các nền kinh tế Châu Á tiêu thụ năng lượng cao và các hoạt động sản xuất, tất cả đều khiến các hoạt động này rất dễ bị tổn thương trước sự gián đoạn trong nguồn cung cấp năng lượng từ Iran và các quốc gia vùng Vịnh," ông Anderson, người cũng từng là Đại sứ Singapore tại Campuchia, Saudi Aria và Bahrain, nhận định.
"Một mối lo tiềm tàng khác là nguy cơ Iran cắt các cáp năng lượng và sợi quang dưới biển ở Vịnh Ba Tư," ông nói thêm. "Nếu điều đó xảy ra, sẽ có sự xáo trộn lớn với các kết nối Internet quốc tế và dòng chảy dữ liệu toàn cầu, đặc biệt là hoạt động ngân hàng và tài chính khác giữa Châu Âu và Châu Á."
Cú sốc có thể lan tới các nền kinh tế Châu Á như thế nào ngoài giá năng lượng?
Tác động của đóng cửa eo biển Hormuz không dừng lại ở giá dầu và khí đốt cao hơn, điều có thể nhanh chóng dẫn đến lạm phát lớn hơn.
Theo Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), khoảng 1/3 lượng phân bón thương mại vận chuyển bằng đường biển toàn cầu đi qua eo biển Hormuz vào năm 2024.
"Khi giá khí đốt tăng, giá phân bón thường tăng. Khi giá dầu tăng, giá thực phẩm thường tăng," theo báo cáo của UNCTAD. "Nhiều quốc gia đang phát triển đã phải đối mặt với gánh nặng nợ cao."
Ông Anderson cảnh báo rằng các doanh nghiệp và người tiêu dùng sẽ phải đối mặt với các đợt tăng giá và có thể là sự biến động tiền tệ, tất cả đều sẽ ảnh hưởng không chỉ đến thực phẩm, giao thông vận tải, và các nhu cầu cơ bản khác trong nước, mà còn đến du lịch và đi lại đến các quốc gia Châu Á và xa hơn nữa.
"Thị trường tài chính của Châu Á - cổ phiếu, trái phiếu, và các khoản đầu tư - cũng sẽ bị ảnh hưởng, đặc biệt là nếu cuộc khủng hoảng kéo dài trong vài tháng,” ông đánh giá.
(Theo CNA, Bloomberg)
