Một năm trước, thành phố Thanh Đảo chỉ có một số ít xe tự lái. Hiện nay, số lượng xe tự lái ở đây nhiều hơn hầu hết mọi nơi khác trên thế giới. Công ty Neolix đã đưa 1.200 xe tải giao hàng không người lái vào hoạt động trên các tuyến đường địa phương; họ hy vọng sẽ 4.000 chiếc vào cuối năm nay. Với một số dự án taxi tự lái và giao đồ ăn khác đang được triển khai, Thanh Đảo là hình mẫu tiêu biểu cho tốc độ mà trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi Trung Quốc. Đồng thời, đây cũng là tuyến đầu của cuộc va chạm giữa phương tiện không người lái và các tài xế truyền thống.
Xe tự lái và máy bay không người lái đang được triển khai ở Trung Quốc với tốc độ chóng mặt. Khoảng 33.000 xe giao hàng tầm ngắn, bao gồm cả những chiếc ở Thanh Đảo, đã lưu thông trên đường phố Trung Quốc vào cuối năm 2025. Số lượng taxi không người lái dự kiến chạm mốc 14.000 chiếc vào cuối năm 2026. Ngân hàng Goldman Sachs ước tính rằng hơn 700.000 xe taxi tự lái ( tương đương 12% tổng số xe gọi xe), sẽ hoạt động trong các thành phố của Trung Quốc trong vòng 5 năm tới. Meituan, siêu ứng dụng giao hàng, tin rằng máy bay không người lái (drone) có thể đảm nhận 10% tổng số đơn giao đồ ăn trong nước, trong đó 60 tỷ đơn hàng đã được thực hiện vào năm ngoái.
Dù mỗi lần giao hàng như vậy là một kỳ tích công nghệ, trong ngắn hạn nó có thể cướp đi kế sinh nhai của nhiều tài xế. Điều này đặt các nhà lãnh đạo Trung Quốc vào thế tiến thoái lưỡng nan: họ muốn dẫn đầu thế giới về AI và tự động hóa, nhưng không thể để mất việc làm hàng loạt. Một kế hoạch kinh tế cho 5 năm tới khẳng định rằng đất nước phải “ngăn ngừa và giải quyết rủi ro thất nghiệp quy mô lớn”. Tháng 4, một cơ quan giám sát an ninh mạng đã ra văn bản dự thảo yêu cầu các nhà phát triển “không được ứng dụng AI với mục tiêu thay thế lao động người”.
Câu hỏi đầu tiên là liệu công nghệ có thể thay thế hàng triệu tài xế trong thời gian ngắn hay không. Các dự án đã được triển khai tại hàng chục thành phố của Trung Quốc, nhưng tốc độ tăng trưởng đã chậm lại do tình trạng tắc nghẽn giao thông và các sự cố kỹ thuật. Chưa có công ty nào triển khai hơn 1.200 xe tại bất kỳ thành phố nào. Quy mô đội xe của Neolix tại Thanh Đảo đã biến động tùy thuộc vào tình trạng tắc đường do xe tải của họ gây ra. Tuy được phép lưu thông mỗi giờ trong ngày, nhưng chúng chỉ được phép giao hàng vào giờ thấp điểm ban ngày. Tuy nhiên, vào một buổi sáng tháng 4 gần chợ đầu mối lớn, người ta vẫn có thể thấy hàng loạt xe của Neolix làm tắc nghẽn đường phố, kèm theo trong tiếng còi xe và những lời than phiền của người dân.
Tại thành phố Vũ Hán, nơi triển khai một trong những dự án taxi tự lái lớn nhất thế giới, các phương tiện tự lái cũng gây tắc nghẽn giao thông. Baidu, một gã khổng lồ công nghệ và là nhà điều hành chính các dịch vụ taxi không người tại Vũ Hán, đã sở hữu đội xe khoảng 1.000 chiếc trong hơn một năm nay. Con số này có thể sẽ không tăng thêm trong một thời gian. Vào tháng 3, hàng chục chiếc taxi của Baidu đột nhiên bị chết máy, gây tắc nghẽn giao thông và dẫn đến nỗ lực giải cứu hành khách bị mắc kẹt. Kể từ đó, chính phủ trung ương đã tạm dừng cấp phép mới cho các dịch vụ taxi tự lái.
Câu hỏi thứ hai là trong dài hạn, ngành nghề nào bị đe dọa và ngành nào vẫn an toàn. Chính quyền Thanh Đảo không lo lắng về tình trạng thất nghiệp do Neolix gây ra, theo lời ông Wang Honglei, một quản lý cấp cao. Thực tế, chính quyền tỉnh Sơn Đông còn muốn có tới 15.000 xe giao hàng tầm ngắn không người lái trên đường vào cuối năm 2027. Sở dĩ có sự thản nhiên này là vì đặc thù nhóm lao động có thể bị thay thế. Neolix chỉ vận hành dịch vụ B2B chẳng hạn, vận chuyển thịt từ chợ đến nhà hàng. Nhiều người làm công việc này ở độ tuổi 60 và lái những chiếc xe ba bánh nhỏ, dễ bị lật trên đường. Ít người trẻ muốn thay thế họ khi họ nghỉ hưu vì công việc nguy hiểm này trả lương thấp và đòi hỏi nhiều sức lao động nặng nhọc. Điều này khiến máy móc trở thành lựa chọn hiển nhiên cho công việc này.
Những người lái xe chở người đến điểm đến và giao hàng cho người tiêu dùng lại là một vấn đề khác. Các nền tảng công nghệ sử dụng khoảng 22 triệu lao động thuộc nhóm này, còn rất nhiều người khác lái taxi truyền thống tại các thành phố. Những người làm việc trên nền tảng thường là những người trẻ tuổi, di cư từ nông thôn ra thành phố và những người đã mất việc làm khác. Tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ hiện đã cao và các quan chức không muốn cho tình hình trở nên tồi tệ hơn.
Một sự khác biệt quan trọng nữa là tài xế taxi và nhân viên giao hàng có khả năng tổ chức đình công và biểu tình tốt hơn. Họ đã làm điều đó ở Vũ Hán vào năm 2024, khi dự án của Baidu đang phát triển mạnh mẽ. Đáp lại, các quan chức thành phố đã yêu cầu Baidu ngừng công khai số liệu về taxi tự lái. Mặc dù ủng hộ công nghệ này, chính quyền lại lo ngại về sự xáo trộn xã hội hơn là các lỗi kỹ thuật.
Để xoa dịu những lo ngại đó, các công ty tự động hóa lớn nhất đang hỗ trợ những người bất mãn. Meituan bắt đầu đào tạo tài xế giao hàng để vận hành các ca giao hàng bằng drone tại Thượng Hải. Công việc bao gồm nạp thức ăn lên drone và giám sát hành trình bay từ trung tâm điều hành. Tuy nhiên, hiện mới chỉ 200 người trong đội ngũ này, so với hàng triệu tài xế đang hoạt động. Theo lời Mao Yinian của Meituan, chương trình này sẽ được mở rộng. Ông cho biết, trước đây công ty chỉ đào tạo nhân viên của mình cho công việc này, nhưng hiện nay họ cũng đào tạo các nhân viên khác. Điều này bao gồm cả nhân viên tại bệnh viện, nơi máy bay không người lái đã giao một số mẫu xét nghiệm.
Mục tiêu cuối cùng của tự động hóa là thay thế lao động con người - những người cần trả lương đều đặn - bằng robot không cần lương. Điều đó rồi sẽ xảy ra ở Trung Quốc, cũng như ở khắp nơi. Trong khi đó, thế giới đang lo lắng về thảm họa mất việc làm do trí tuệ nhân tạo sẽ theo dõi sát sao thí nghiệm tự động hóa lấy con người làm trung tâm của Trung Quốc.
(Theo The Economist)
