Jeffrey Cesari (31 tuổi, từng là chuyên viên kiểm toán) không xa lạ gì với khoai mỡ tím. Mỗi lần về thăm người thân ở Philippines, anh đều được đãi món ăn đậm vị quê hương được người dân địa phương gọi là ube này. Nhưng cách đây 7 tháng, khi tình cờ bắt gặp vị ube trong một ly latte tại quán cà phê Thổ Nhĩ Kỳ, anh đột nhiên nảy ra ý tưởng kinh doanh.
Người đàn ông gốc Philippines nghĩ rằng nếu mọi người ở Istanbul đang uống latte ube, anh có thể tung ra một sản phẩm tương tự tại nơi anh đang sinh sống - Paris (Pháp). Thế nhưng, dấn thân vào cuộc săn lùng ube toàn cầu đang ngày càng sôi động, khi sắc tím đặc trưng đã chiếm lĩnh mạng xã hội trong các loại đồ uống, bánh ngọt và các món tráng miệng khác, Cesari nhận ra rằng loại củ thân thuộc này khó tìm hơn anh tưởng rất nhiều, đặc biệt là sau khi nó trở thành hiện tượng gây sốt gần đây.
Đầu tiên, Cesari lùng sục các nhóm Facebook và hỏi ChatGPT hay Gemini để tìm manh mối. Nhưng anh không chắc mình có thể tin tưởng vào các website tìm được. Có nhiều giống cây khác nhau - Baligonhon, Sampero, Kinampay - và các dạng - chiết xuất, bột, mứt. Anh cũng lo ngại hàng nhận về có thể đã bị pha trộn các loại củ phổ biến hơn, như khoai môn hoặc khoai lang tím.
Cesari đã tạm ngừng cuộc tìm kiếm của mình cho đến tháng 2, khi anh về thăm gia đình ở Philippines. Tại đây, anh đã đến các tiệm bánh và bên bán buôn, với hy vọng truy tìm đầu mối chuỗi cung ứng trở lại chính những người nông dân. Tuy nhiên, không ai không mặn mà với việc kết nối giúp anh tới nguồn hàng của họ.
"Khá là bực bội. Nếu muốn có ube chất lượng cao, tôi nghĩ chúng ta phải tới tận nơi, vì điều quan trọng là phải cảm nhận, phải nhìn, phải kiểm tra," Cesari nói.
Sau cùng, qua một người họ hàng, Cesari biết tới một sáng kiến trồng thêm ube để xuất khẩu. Anh đi thuyền hai giờ từ Cebu, nơi gia đình anh sinh sống, đến hòn đảo lân cận Bohol, để gặp những người nông dân nói rằng họ có thể cung cấp cho anh bắt đầu từ 10 kg mỗi tháng. Cesari hy vọng sẽ tung ra sản phẩm latte ube của mình, mang tên Ube Signature Paris, vào cuối tháng 6.
"Tôi có thể cảm thấy tiềm năng lớn của latte ube. Nhưng dường như nhiều người đều đang tìm cách tung ra sản phẩm latte ube, vì họ có thể cảm thấy tiềm năng này," Cesari nói.
Jeffrey Cesari muốn ra mắt sản phẩm latte ube của mình, mang tên Ube Signature Paris, vào cuối tháng 6. Ảnh: CNN
"Matcha mới"
Ube từ lâu đã là một sản phẩm ngách ở nhiều nơi trên thế giới, được công nhận và tiêu thụ thường xuyên nhất trong cộng đồng người Philippines. Nhưng trong những năm gần đây, loại củ với màu tím đặc trưng này đang nổi lên như một hiện tượng "kế nhiệm" matcha, loại trà xanh Nhật Bản đã "làm mưa làm gió" khắp các quán cà phê toàn cầu thời gian qua.
Rhea Topacio, người sáng lập Pamana World, chuyên bán các sản phẩm hương vị ube như kem và si rô (trụ sở tại Amsterdam), cho biết tình trạng thiếu hụt matcha toàn cầu vào năm ngoái đã thúc đẩy một số thương hiệu thực phẩm và đồ uống đón đầu trào lưu ube, loại thực phẩm cũng có nguồn gốc Châu Á, hương vị nhẹ dịu và sắc màu rực rỡ.
"Làn sóng ube đang nổi lên," Topacio nói. "Mọi người luôn tìm kiếm thứ gì đó mới mẻ. Đặc biệt là trong thời điểm hiện tại, mọi thứ đều diễn ra trên mạng xã hội."
Hồi tháng 3, Starbucks đã thêm ube dừa macchiato vào thực đơn sau khi nhận thấy vị ube được nhiều khách hàng yêu thích. Costa Coffee, đối thủ cạnh tranh của Starbucks có trụ sở tại Vương quốc Anh, cũng tung ra vị ube mới trong cùng tháng cho các thức uống sô-cô-la nóng và frappe.
Datassential, công ty nghiên cứu thị trường có trụ sở tại Chicago, cho biết các cuộc khảo sát chỉ ra 27% người tiêu dùng Mỹ hiện biết ube là gì, so với 15% cách đây 5 năm. Tuy nhiên, trong khi các thực đơn có ube đã tăng gấp ba lần trong bốn năm qua, vị này vẫn có mặt trên chưa đầy 2% thực đơn của ở Mỹ.
Mặc dù các sản phẩm mang sắc tím chưa đạt đến mức độ phổ biến như latte matcha, nhưng sự thịnh hành ngày càng gia tăng đang gây áp lực lên chuỗi cung ứng ube vốn còn khan hiếm hơn cả matcha.
Sau khi Topacio được vinh danh là "nữ hoàng ube" trên tạo chí European Filipino magazine năm ngoái, nhiều doanh nghiệp bắt đầu liên hệ để mua và cả bán các sản phẩm ube. Một số chào bán bột ube cho Topacio từ Malaysia, Trung Quốc hoặc Việt Nam.
Tuy nhiên, Topacio cho biết trước hết cô muốn giúp đỡ nông dân Philippines. "Giữa những người nông dân và thị trường vẫn còn một mắt xích bị thiếu. Người ta nói rằng thị trường đang thiếu hụt ube, nhưng theo những gì tôi nhận thấy, ube không hiếm," Topacio cho hay.
Thách thức lớn
Nhu cầu toàn cầu gia tăng đã thúc đẩy xuất khẩu ube và các sản phẩm ăn theo ube lên hơn 3 triệu USD năm 2025, theo Bộ Thương mại và Công nghiệp Philippines, tăng 20% so với năm 2024. Chính phủ đang hợp tác với các trường đại học địa phương để tăng cường sản xuất ube, nhắm mục tiêu vào Mỹ, Vương quốc Anh và Trung Đông là các thị trường chính.
Nhưng không dễ để thuyết phục nông dân trồng nhiều hơn. Theo dữ liệu của chính phủ, sản lượng ube quốc gia giảm 6,7% vào năm 2025 so với năm trước. Grace Backian, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Cây củ miền Bắc Philippines, cho biết điều đó phần lớn do không có động lực tài chính để nông dân trồng nhiều hơn.
.jpg)
Tình trạng thiếu hụt matcha toàn cầu vào năm ngoái đã thúc đẩy một số thương hiệu thực phẩm và đồ uống đón đầu trào lưu ube. Ảnh: CNN
Ube mất từ 9 tháng đến 1 năm để phát triển, trong khi các loại rau củ khác như khoai tây có thể mang về lợi nhuận trong chưa đầy 3 tháng. Nông dân ở vùng sâu vùng xa cũng gặp khó khăn trong đầu ra, nên thường cần bên trung gian, mặc dù thu lợi thấp hơn.
Để giúp nông dân có đảm bảo tài chính tốt hơn, Dự án Bohol Ube, một sáng kiến chung giữa các tổ chức địa phương bao gồm Phòng Thương mại Châu Âu tại Philippines, đã bắt đầu nhận các đơn đặt hàng ube với mức giá hợp đồng cố định từ các khách hàng nước ngoài. Đó chính là dự án Cesari đã tìm tới và anh đã nếm thử các sản phẩm từ các trang trại Bohol để tìm kiếm nguyên liệu cho ý tưởng latte ube của mình.
Trở ngại bất ngờ
Vào năm 2024, Camelle Morta Singh, một sinh viên luật 31 tuổi ở tỉnh ven biển Pangasinan, bắt đầu trồng ube trong quy mô gia đình. Khi cô mở rộng sang canh tác thương mại, trở ngại lớn nhất là trang trải chi phí đất đai, lao động và thiết bị. Giờ đây, thách thức đáng lo ngại nhất là cuộc xung đột ở Iran.
Cuộc xung đột đã cắt đứt nguồn cung cấp dầu và khí đốt tự nhiên từ Trung Đông, chiếm hơn một nửa lượng nhập khẩu năng lượng của châu Á. Tình trạng khan hiếm đặc biệt nghiêm trọng ở Philippines, quốc gia đã tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia về năng lượng và có nguy cơ cạn kiệt nhiên liệu.
Đối với Singh, điều đó có nghĩa là chi phí cho khí đốt cần thiết để chạy hệ thống tưới tiêu đã tăng gấp ba lần khi bước vào mùa hè nóng nực. Điều đó buộc cô phải tăng giá cơ sở của nông trại đối với ube thô lên 90 peso (1,49 USD) một kg, tăng khoảng 29% so với trước chiến sự. "Tất nhiên chúng tôi không thể dừng sản xuất. Chúng tôi không thể để ube héo khô. Vì vậy, ngay cả khi giá khí đốt rất cao, tôi vẫn phải sử dụng," cô nói.
Khi chuỗi cung ứng tê liệt, ngay cả người dân địa phương cũng khó có ube. Trung tâm chế biến thực phẩm của Đại học Tiểu bang Benguet chế biến ube thành mứt - được gọi là ube halaya - từ những năm 1980. Johnabel Basatan, quản lý cơ sở, cho biết khách hàng thường mua vài gói (400 gram) để ăn ở nhà. Nhưng gần đây, giới thương nhân gom hàng trăm gói một lúc, dọn sạch phần cuối cùng của lượng hàng còn lại trong tháng này.
Trong khi đó, giá ube thô đã tăng khoảng 38% so với hai năm trước, Basatan cho hay, và năm ngoái nhà cung cấp chỉ có thể giao một nửa đơn đặt hàng thông thường của bà, khoảng 3.000 kg. Vào tháng 2, bà đã yêu cầu mua thêm 6.000 kg nhưng vẫn chưa có phản hồi.
(Theo CNN, BBC)
